Historia
Megalityczna budowla zwana obecnie Loanhead of Daviot prawdopodobnie zbudowana została w okresie późnego neolitu około 3000-2500 roku p.n.e. lub we wczesnej epoce żelaza, czyli około 2500-2000 roku p.n.e. Wznieść musieli ją potomkowie pierwszych rolników, przybyłych na okoliczne tereny w środkowym okresie epoki kamienia, użytkujący okoliczne pola i hodujący trzodę. Działalność na wzgórzu prawdopodobnie rozpoczęli oni od stosów kremacyjnych, które następnie rozbudowano o bruk i kopiec (ang. cairn). Niedługo później podjęto decyzję o budowie kamiennego kręgu – kromlechu, być może traktowanego jako akt zamknięcia miejsca rytualnego. Mogło ono również mieć związek z ruchem słońca i księżyca na nieboskłonie, mogło też być związane z kultem płodności. Z pewnością budowa kromlechu była kontynuacją pierwotnej wizji architektonicznej. Po okresie przerwy, około 1500 roku p.n.e. stanowisko zaczęło ponownie być wykorzystywane, tym razem do rytualnego palenia ciał zmarłych w położonym obok kromlecha kręgu. Długo po ostatecznym porzuceniu Loanhead of Daviot, około 500 roku p.n.e., na miejscu tym prowadzona była działalność związana z wytopem żelaza.
Architektura
Kamienny krąg zbudowany został na płaskowyżu, tuż pod kulminacją niewielkiego wzgórza, z którego pierwotnie musiał rozciągać się niezakłócony widok na wszystkie strony, za wyjątkiem północnego – zachodu. Odpowiednio same wzgórze było dobrze widoczne z dużej odległości. Teren wybrany pod budowę był relatywnie płaski, ale po stronie północno – wschodniej wzgórze charakteryzowało się mocniejszym naturalnym nachyleniem terenu, na które budowniczowie zrzucili duże ilości gruzu, w celu jego wyrównania, a następnie nałożyli warstwę czerwono-brązowej ubitej ziemi, na której dopiero posadowiono najstarszą część budowli.
Krąg o średnicy około 19,5 metra utworzony został z 10 głazów, ustawionych pionowo dłuższymi bokami i lekko wkopanych w ziemię, oraz z dużego kamienia leżącego (ang. recumbent stone), usytuowanego na krawędzi okręgu po stronie południowej. Odstępy między kamieniami stojącymi wahały się od 3,9 metra do 6,4 metra. Kamień leżący miał około 3,4 metra długości, prawie 1,7 metra wysokości i relatywnie płaską powierzchnię, lekko opadającą ku zachodowi. Nie wiadomo w jakim celu został umieszczony, ale jako że ujęto go po bokach tak zwanymi kamieniami flankującymi, czyli dwoma z dziesięciu kamieni tworzących obwód, być może chodziło o praktykę rytualnego, symbolicznego zamknięcia wejścia na teren budowli (podobne kamienie stosowano w neolitycznych grobowcach komorowych). Alternatywnie leżący kamień mógł być symbolem kobiety, a kamienie flankujące go i niejako stojące na jego straży – wyobrażeniami fallicznymi, z górnymi częściami przypominającymi żołędzie. Znaczenie mogły mieć także długie cienie rzucane o określonych dniach i porach przez kamienie kręgu na kamień leżący.
Kamienie tworzące obwód koła zostały dobrane pod względem kształtów i rozmiarów. Nie były poddawane dokładniejszej obróbce narzędziami, ale z większości usunięto wypukłości celem utworzenia dość równych powierzchni. Te które umieszczono po stronie wschodniej zmniejszały się z południa na północ, podczas gdy te na zachodzie kręgu dobrano generalnie o takiej samej wysokości, ale ponieważ zostały ustawione na pochyłym terenie, wyglądały jakby również posiadały gradację wysokości. Najwyższy kamień o wysokości około 2,4 metra umieszczono po stronie zachodniej (jeden z kamieni flankujących głaz leżący), natomiast najmniejszy o wysokości 1,4 metra na północnym – wschodzie. Na jednym z kamieni kromlechu, umieszczonym w południowo – wschodniej części obwodu (drugi po wschodniej stronie kamienia leżącego), wyryto dwanaście okrągłych wgłębień o kształcie miseczek (ang. cupmarks), nie tworzących żadnego wzoru. Sąsiedni kamień wschodni udekorowany został dwoma podobnymi rytami.
Wewnątrz kromlechu, w odległości około 1 metra, znajdował się bruk ułożony z mniejszych kamieni polnych, nad którymi pierwotnie znajdować się mógł kamienno – ziemny kopiec (ang. cairn). Prawdopodobnie był on starszą, neolityczną częścią konstrukcji, natomiast kamienie kromlechu ułożone zostały w drugim etapie. Część z głazów kręgu, w tym kamień leżący i dwa flankujące go, również otoczone zostały mniejszymi kamieniami polnymi. Bruk tworzył koło o średnicy około 16,4 metra, wzdłuż obwodu którego umieszczono dość duże kamienie, położone jeden przy drugim, służące jako krawężnik (ang. kerb) zapobiegający rozprzestrzenianiu się mniejszych kamieni z kopca. Większość kamieni krawężnika została ułożona dłuższymi bokami horyzontalnie, przy czym ich wielkość znacznie się różniła. Niektóre po stronie południowej miały aż 1,3 metra długości, podczas gdy inne, krótsze, osiągały 0,9 metra długości. Równie duże było zróżnicowanie wielkości kamieni bruku. Cechą charakterystyczną kamieni krawężnika było ich solidne osadzenie w podłożu.
Bruk wraz z kamiennym kopcem (ang. cairn) otaczał centralną przestrzeń o średnicy około 3,7 metra, która była albo otwartym dziedzińcem, albo raczej dużym i płytkim dołem, w którym znajdowało się palenisko oraz liczne fragmenty skremowanych kości i ceramiki, związane z najstarszą fazą użytkowania Loanhead. Być może miejsce to pierwotnie zajmowane było przez drewniany, czworoboczny pochówek lub konstrukcję o innym przeznaczeniu, wielkości około 1,2 x 0,6 metra, która opierała się na czterech słupach osadzonych w płytkich wgłębieniach.
Drugi, późniejszy krąg, pośród którego przeprowadzano ciałopalenia, usytuowano na południowy – wschód od kromlechu. Wyznaczały go drobne kamienie polne, ułożone w płytkich rowach na kształt dwóch półksiężycowych łuków, oddzielonych przerwami po stronie północno – wschodniej i południowo – zachodniej. Wewnątrz funkcjonowały ciałopalne stosy pogrzebowe, pochówki jamowe i urnowe. Pośrodku znajdował się płytki dół do którego składowano skremowane pozostałości, łącznie około trzydziestu paru osób, w tym ośmiu dzieci. Niespalone kości umieszczano w glinianych dzbanach zamykanych zwierzęcą skórą, drewnem i kamieniami, które następnie po odwróceniu do góry dnem umieszczano w dole.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się oba kręgi, włącznie z brukiem ułożonym wewnątrz kromlechu, wszystkimi dziesięcioma kamieniami wzdłuż krawędzi i okazałym głazem leżącym, przy czym ten ostatni na skutek warunków pogodowych rozszczepił się i wygląda jak dwa kamienne bloki, jeden ustawiony przed drugim. Uszkodzony jest zachodni kamień flankujący leżący głaz, którego górna część została odłupana i usunięta. Podobnie uszkodzony jest kamień północny. Według jednej z teorii do tych celowych zniszczeń doszło na skutek nawiązywania kamieni do męskiej i kobiecej seksualności. Obecny stan zabytku jest efektem prac renowacyjnych z XX wieku, przeprowadzonych po badaniach archeologicznych z lat 30-tych i 80-tych. Stanowisko jest uporządkowane i zadbane, dostępne z parkingu zlokalizowanego przy drodze po północnej stronie miasteczka Daviot.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Burl A., The stone circles of Britain, Ireland, and Brittany, New Haven-London 2000.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Kilbride-Jones H.E., An account of the excavation of the stone circle at Loanhead of Daviot, and of the standing stones of Cullerlie, Echt, both in Aberdeenshire, on behalf of HM Office of Works, „Proceedings of the Society of Antiquaries, Scotland”, 69/1935.
Meaden T., Loanhead of Daviot Stone Circle and its 8-part Neolithic calendar linked to sunrises, „Expression”, 41/2023.
Welfare A., Great Crowns of Stone. The Recumbent Stone Circles of Scotland, Edinburgh 2011.