Historia
Najstarszy kościół pod wezwaniem św. Michała odnotowany został w Linlithgow w 1138 roku, kiedy to przekazany został biskupom St Andrews. W pierwszej połowie XIII wieku powstała na jego miejscu nowa, późnormańska lub wczesnogotycka budowla, konsekrowana w 1242 roku przez biskupa Davida de Burnhama. Kościół ten spłonął w 1424 roku, co stało się przyczyną wielkiej późnogotyckiej przebudowy, prowadzonej przez królewskiego mistrza budowlanego Johna Frenssha (Frencha), a następnie jego syna Thomasa (pomimo całkowitej rozbiórki starego kościoła, możliwe, że jego zniszczenia nie były aż tak znaczne, bowiem w 1429 roku w przekazach pisemnych odnotowano, że modliła się w nim królowa Joan Beaufort, żona Jakuba I).
Prace budowlane nad kościołem późnogotyckim trwały, poczynając od części zachodniej w stronę wschodnią, aż do końca lat 30-tych XVI wieku, tak więc zakończyły się niedługo przed zwycięstwem reformacji, co w Szkocji nastąpiło w 1560 roku. Korpus nawowy musiał być ukończony przed 1489 rokiem, kiedy to w nawie północnej pochowano Johna Frenssha. Wieża wzniesiona została przed 1490 rokiem, taką bowiem datę umieszczono na najstarszym dzwonie, natomiast prace nad chórem i prezbiterium rozpoczęto około 1497 roku. Jego ukończenie możliwe było po 1532 roku, gdy zawarta została umowa pomiędzy radą miejską a mistrzem „kirk werk” Thomasem Frensshem, uzgadniającą warunki budowy na koronie murów przedpiersia z ozdobnym krenelażem.
W 1559 roku lordowie Kongregacji (ang. Lords of the Congregation), grupa możnych szkockich protestantów, zainicjowała pierwsze nowożytne przekształcenia kościoła, wprowadzając do jego wnętrza empory dla miejskiego magistratu, bogatych kupców i monarchów. Szczęśliwie jednak budynek uniknął zniszczeń, jakie dotknęły w tamtym okresie wiele średniowiecznych budowli sakralnych. W 1606 i 1608 roku kościół św. Michała był miejscem wielkiego zgromadzenia protestanckiego Kościoła Szkocji (ang. General Assembly of the Church of Scotland), a w 1638 roku miało w nim miejsce podpisanie narodowego przymierza, czyli aktu powstałego w proteście przeciwko próbom reform Kościoła Szkocji przez króla Karola I.
W XVIII stuleciu kościół św. Michała utracił na znaczeniu i zaczął popadać w zaniedbanie. W 1812 roku James Gillespie Graham zniszczył arkadę tęczy, by wstawić do prezbiterium dodatkowe empory oraz zastąpił średniowieczną więźbę dachową pozornym sklepieniem. Dziewięć lat później z powodu groźby zawalenia usunięto ozdobę kościoła, wspaniałą koronową iglicę nad wieżą. Kolejne zmiany nastąpiły w 1894 i 1896, gdy w trakcie renowacji usunięto nowożytne empory, odtworzono arkadę tęczy i odbudowano na średniowiecznych fundamentach zakrystię. W tej formie kościół przetrwał do 1964 roku. Wówczas to nad wieżą zamontowano modernistyczną iglicę, która niestety zdominowała krajobraz średniowiecznego kościoła i pobliskiego pałacu królewskiego.
Architektura
Późnogotycki kościół św. Michała otrzymał formę trójnawowej, ośmioprzęsłowej bazyliki z krótkim i niskim transeptem, wzniesionej na planie wydłużonego prostokąta o długości około 45 metrów i szerokości niecałych 20 metrów, przy równej długości naw bocznych i nawy głównej. Jedynym zewnętrznym wyróżnikiem prezbiterium stała się wschodnia apsyda o trzech ścianach zamknięcia. Po przeciwnej, zachodniej stronie na osi nawy głównej umieszczono czworoboczną wieżę, a na wysokości drugiego przęsła od zachodu, po południowej stronie dostawiono dwukondygnacyjną kruchtę. Wieża, sądząc po sposobie ułożenia murów i niejako wciśnięciu jej w obręb korpusu, została dobudowana na późniejszym etapie rozbudowy kościoła. Ponadto po północnej stronie wschodniej części kościoła pierwotnie mieściła się zakrystia, a po południowej nieduża kaplica.
Elewacje zewnętrzne kościoła (poza wieżą i kruchtą) opięte zostały na wysokości naw bocznych i wschodniej apsydy przyporami, zdobionymi wnękami z gotyckimi baldachimami, pod którymi na profilowanych wspornikach znajdowały się pierwotnie figury. Nawa główna oryginalnie pozbawiona była sklepienia, dlatego nie potrzebowała wzmocnienia murów. Jej wzdłużne elewacje rozdzielono jedynie dwudzielnymi oknami, w których pod każdym półkolistym łukiem umieszczono dwa ostrołuczne otwory z trójlistnymi zamknięciami. Okna te połączono gzymsem, tworzącym nad archiwoltami okapniki, ale ich niewielkie rozmiary i tak pozostawiły w clerestorium znaczne przestrzenie gładkich elewacji. Nawy boczne otrzymały dużo więcej światła, dzięki wielkim ostrołucznym oknom z czterodzielnymi maswerkami. Jeszcze większe otwory okienne z sześciodzielnymi maswerkami umieszczono w ścianach szczytowych transeptu. We wschodniej apsydzie znalazły się wysokie, ostrołuczne okna w stylu angielskiego gotyku wertykalnego, z maswerkiem dzielonym na dwa poziomy po cztery prześwity i górną rozetą w najważniejszym oknie osiowym. Zarówno ściany naw bocznych jak i nawy głównej zwieńczono przedpiersiem z ozdobnym krenelażem, w którym osadzono liczne odpływy pozbywające się nadmiaru wody deszczowej.
Główne wejście do kościoła umieszczono w kruchcie przy nawie południowej, na wysokości drugiego przęsła od zachodu. Utworzono tam profilowany portal z rzeźbionym, trzymającym zwój aniołem, osadzonym na wsporniku powyżej wejścia. Mniejszy, półkolisty portal z profilowanym okapnikiem na dwóch konsolach, już bez kruchty, znajdował się po przeciwnej stronie północnej, skierowanej na pałac królewski. Południowy przedsionek uzyskał dość wysoką bryłę, podzieloną na dwie kondygnacje. W jego przyziemiu osadzono ostrołuczny, bogato profilowany portal, którego zewnętrzną archiwoltę udekorowano płaskorzeźbionym wzorem roślinnym, podobnym do dekoracji wejścia do wielkiej auli sąsiedniego pałacu. Powyżej portalu, na płaskorzeźbionym wsporniku osadzono trójboczny wykusz okienny, flankowany nieco niżej umieszczonymi wnękami baldachimowymi na figury. Całość fasady kruchty opierała się na kontraście między wyrazistymi profilami i płaskorzeźbieniami, a płaskim tłem ciosowych ścian.
Wewnątrz kościoła nawa główna otrzymała układ tójpoziomowy. Najniższą część stanowiły wysokie, profilowane, ostrołuczne arkady, oparte na dwóch rzędach 14 filarów, przy czym każdy z filarów ujęto naprzemiennie ostrołucznymi i półkolistymi w przekroju wałkami (w chórze wałki półkoliste zstąpiono lekko ściętymi). Drugi, oddzielony gzymsem poziom stanowiły osadzone w głębokich wnękach ostrołuczne, wypełnione maswerkami przeźrocza triforium (nie zrealizowane w części chórowej kościoła), trzeci natomiast półkoliście zamknięte okna clerestorium, również oddzielone gzymsem. W zachodniej części korpusu granica każdego przęsła oznaczona została pomiędzy przeźroczami i oknami lekką służką, opadającą na osi filara i kończącą się wspornikiem na poziomie parapetów przeźroczy. Służki te pierwotnie podtrzymywały wieńczącą nawę główną otwartą więźbę dachową. W XV wieku sklepieniem przykryte zostały jedynie nawy boczne i nawa poprzeczna, z żebrami opadającymi na wiązki służek, pociągniętych aż do kamiennych siedzisk przystawionych do ścian obu naw bocznych. Sklepienie otrzymało formę krzyżowo – żebrową, wzbogaconą o dodatkowe żebro równoległe do ścian wzdłużnych kościoła.
Detal architektoniczny w nawie północnej i południowej uzyskał różne formy, wskazujące na długi proces budowlany. Przykładowo w nawie południowej kapitele służek sklepiennych udekorowano płaskorzeźbionymi liśćmi, a zworniki sklepienne utworzono proste. W nawie północnej kapitele służek uzyskały proste formy, ale zworniki ozdobiono tarczami herbowymi, pierwotnie pokrytymi barwnymi malowidłami (małe tarcze herbowe osadzono również w górnych partiach filarów międzynawowych). Delikatne różnice uzyskano też w profilowaniu arkad międzynawowych między rzędem północnym i południowym. We wschodniej części kościoła na filary międzynawowe nasadzono płaskie kapitele i cokoły, z których każdy uzyskał odmienne profilowanie. Różnice między częścią chórową a zachodnią partią kościoła ujawniły się przede wszystkim we wspomnianym powyżej braku otworów triforium. Ponadto w nawie głównej chóru zamiast służek zastosowano same wsporniki, nadwieszane na poziomie górnego gzymsu.
Obydwa ramiona transeptu oraz kruchta południowa zaopatrzone zostały w schodkowe szczyty, co jednak nietypowe, każdy z tych trzech aneksów otrzymał szczyty nie tylko od strony zewnętrznej, ale i od strony skierowanej na dach nawy bocznej. Zarówno transept jak i wspomniana powyżej kruchta miały ponad sklepieniami drugie kondygnacje. Na górne piętro kruchty prowadziła spiralna klatka schodowa, osadzona w cylindrycznej wieżyczce wciśniętej w kąt utworzony z nawą. Podobna, przykryta stożkowym dachem wieżyczka schodowa, znalazła się także przy północnym ramieniu transeptu od strony zakrystii, zaś komunikację z poddaszem południowego ramienia transeptu zapewniono poprzez wejście w wewnętrznej ścianie szczytowej. Najbardziej wyszukaną formę miało pomieszczenie nad kruchtą, oświetlane ozdobnym wykuszem okiennym. Najpewniej wykorzystywano je jako archiwum lub skarbczyk, natomiast to nad południowym ramieniem transeptu, pełnić mogło rolę mieszkalną, jako że wyposażone zostało w kominek.
Smukła wieża zachodnia nie została opięta przyporami, a jedynie wieloboczną wieżyczką schodową w narożniku północno – zachodnim, bardzo lekko wysuniętą z czworobocznego obrysu wieży. Zarówno wieżyczkę, jak i elewacje samej wieży, przecięto trzema gzymsami kordonowymi i gzymsem cokołowym. Na poziomie przyziemia wieża zaopatrzona została w okazały portal wejściowy, z dwoma dwuramiennymi wejściami pod wspólną ostrołuczną archiwoltą i okapnikiem opartym na dwóch rzeźbionych konsolach. Wejścia rozdzielono półkolumną opartą o trumeau, na której kapitelu zapewne osadzona była figura, przykryta gotyckim baldachimem. Po jej bokach pole tympanonu wypełniono maswerkowym laskowaniem. Powyżej portalu piętro wieży doświetlono dużym ostrołucznym oknem z trójdzielnym maswerkiem operującym motywami trójliści. Dwa wyższe piętra wieży od południa i zachodu doświetlono węższymi oknami lancetowatymi z podwójnie fazowanymi obramieniami, a także okrągłymi oknami maswerkowymi. Ściana północna wieży została pozostawiona bez okien, za wyjątkiem drobnego otworu szczelinowego. W ścianie wschodniej ponad dachem nawy głównej umieszczono jedno wysokie okno lancetowate. Oryginalnie wieża zwieńczona była koronową iglicą, podobną do zastosowanej w kościele św. Idziego w Edynburgu, czy też w kaplicy uniwersyteckiej w Aberdeen.
We wnętrzu przyziemia wieży utworzono kruchtę, otwartą bardzo wysoką arkadą na nawę główną. Arkada otrzymała ostrołuczne zamknięcie oraz na tyle dużą wysokość, iż do nawy głównej mogło wpadać światło z dużego trójdzielnego okna zachodniego. Kruchtę przykryto sklepieniem żebrowym, ponad którym znalazło się pomieszczenie z profilowanym przeźroczem o półkolistym zamknięciu, skierowanym na nawę główną. Komunikację pionową we wnętrzu wieży zapewniała wspomniana powyżej spiralna klatka schodowa w grubości muru narożnika północno – zachodniego. Dostać się nią można było na wysoką kondygnację z zawieszonymi dzwonami oraz na niezadaszoną galerię otaczającą iglicę.
Stan obecny
Kościół św. Michała jest dziś jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych gotyckich zabytków na terenie Szkocji, zachwycającym masą wspaniałych detali architektonicznych oraz jednorodną i zwartą bryłą, którą niestety od strony zewnętrznej psuje modernistyczna, wykonana z aluminium iglica wieży. Niestety z pierwotnych elementów nie zachowała się średniowieczna drewniana więźba dachowa nad nawą główną, oryginalna zakrystia (dziś na jej fundamentach stoi współczesna zakrystia) oraz pierwotne zwieńczenie wieży. Odtworzona musiała zostać część zniszczonych maswerków, podobno jednak dokonano tego ściśle wzorując się na oryginalnych. Z 1894 roku pochodzi obecna arkada tęczy, zajmująca miejsce usuniętej arkady późnogotyckiej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1897.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.