Historia
Broch Levenwick zbudowany został w epoce żelaza, prawdopodobnie w ostatnich wiekach p.n.e. lub najpóźniej na początku n.e. Utworzyła go społeczność celtycka lub piktyjska, żyjąca z wypasu bydła i owiec, mniejszych upraw rolniczych, rybołówstwa i polowań. Broch zapewniał jej względnie dobre warunki obronne przed nagłymi atakami mniejszych grup napastników, a także mógł służyć jako strażniczo – obserwacyjna platforma, ułatwiające wykrywanie potencjalnych napastników. Niewykluczone, że wzniesienie brocha Levenwick, podobnie jak budowa innych wież tego typu, spowodowane było względami ambicjonalnymi i stanowiło widomą oznakę wysokiego statusu.
Opuszczenie lub zniszczenie Levenwick nastąpiło jeszcze w epoce żelaza. Jego mieszkańcy mogli zostać zabici w trakcie najazdu, lub też do porzucenia wieży doszło po spaleniu na skutek przypadkowego zaprószenia ognia lub uderzenia pioruna. Jako że większość brochów została porzucona około II-IV wieku n.e., upadek Levenwick mógł mieć związek ze zmianami klimatycznymi i klęskami nieurodzaju, które doprowadziły do kryzysu ówczesnych społeczności. Ewentualnie porzucenie brocha wiązało się ze zbyt ciężkim i kłopotliwym utrzymywaniem wysokiej konstrukcji w dobrym stanie (nie remontowany broch mógł mieć problemy ze statyką).
W bliżej nieznanym okresie, w późnej epoce żelaza lub we wczesnym okresie średniowiecza, Levenwick zostało ponownie zasiedlone. Ruiny brocha wykorzystano wówczas do wzniesienia niższej budowli mieszkalnej, tak zwanego domu kołowego (ang. wheelhouse), zapewne pozbawionego już funkcji obronnej. Również w tym przypadku nie wiadomo jak długo Levenwick było zamieszkiwane, ale najpewniej nie trwało to dłużej niż do okresu skandynawskiej kolonizacji Szetlandów z końca VIII wieku.
Architektura
Broch zbudowany został na płaskim wybrzeżu w południowej części szetlandzkiej wyspy Mainland. Od wschodu sąsiadował ze skalistą linią brzegową, natomiast od zachodu z terenem łagodnie rosnącym w stronę grzbietu wzgórz. Z grzbietu tego spływały liczne strumienie, zapewne otaczające Levenwick od północy i południa. Broch miał plan zbliżony do koła o zewnętrznej średnicy 16,6 metra i grubości muru od 3,6 do 4,9 metra. Zbudowany był z dużych kamieni, od strony lica o niemal jednakowych rozmiarach, w większości wąskich i długich, układanych ze starannością w miarę regularne warstwy. Jak we wszystkich brochach do przewiązania muru nie użyto zaprawy, jedynie szpary między kamieniami uzupełniano drobniejszymi kamieniami. Od strony lądu broch chroniony był zewnętrznymi obwałowaniami o półkolistym rzucie.
Wejście do brocha znajdowało się po stronie wschodniej, a więc skierowane było w stronę wybrzeża morskiego. Prowadziło ono do korytarza przeprutego w poprzek grubości muru, o szerokości 0,9 metra w części czołowej, ale zwężającego się na końcu do zaledwie 0,6 metra. Prawdopodobnie korytarz nie był połączony z typową dla wielu brochów sąsiednią komorą w grubości muru, lecz prowadził jedynie do głównego centralnego pomieszczenia. Otwór wejściowy do wieży zapewne był jedynym jaki przepruto w murze od strony zewnętrznej, bowiem brochy zwyczajowo pozbawione były okien, strzelnic, czy też dodatkowych wejść. Wynikać to mogło z niechęci do osłabiania nie przewiązanej zaprawą konstrukcji. Funkcje obronne i obserwacyjne pełnić mógł hipotetyczny dookolny chodnik straży w koronie muru.
Wnętrze brocha miało średnicę 9,1 metra. Pierwotnie wypełnione było jednym dużym pomieszczeniem, o ile nie stosowano podziałów lżejszymi drewnianymi lub plecionkowymi ściankami. Po stronie północnej znajdowało się przejście do klatki schodowej w grubości muru, prawdopodobnie połączonej z typowymi dla brochów galeriami. Były one przykryte płaskimi kamiennymi płytami, szerokie na około 0,9 metra. Oprócz funkcji komunikacyjnej, galerie i schody polepszały statykę budowli, zmniejszając masę muru obwodowego. Kolejne wejście do galerii i klatek schodowych znajdowało się po stronie południowej, na wysokości około 1,8 metra nad poziomem przyziemia. Musiało być dostępne z piętra, podtrzymywanego przez słupy i być może opartego na odsadzce przy wewnętrznym licu muru.
W drugiej fazie funkcjonowania Levenwick, zapewne po zawaleniu górnych partii wieży, wnętrze środkowego pomieszczenia brocha zostało wyłożone murem o grubości około 1,8 metra. W ten sposób na podstawie brocha wzniesiono tak zwany dom kołowy (ang. wheelhouse), niższą budowlę o dużo mniejszej wewnętrznej przestrzeni. Dom dodatkowo w środku podzielono ściankami o długości od 0,6 do 1,2 metra, rozmieszczonymi promieniście od wewnętrznego lica w kierunku środka. Utworzyły one pięć trapezowatych wnęk oraz centralną wolną przestrzeń o średnicy około 3-3,6 metra. Jedna z wnęk łączyła się z dawnym korytarzem wejściowym, kolejna z klatką schodową, a trzecia z nowo utworzoną komorą w grubości dodatkowego dookolnego muru. Całość charakteryzowała się symetrycznością i jednolitością konstrukcji, rzadko spotykaną w budowlach wznoszonych na pozostałościach brochów.
Stan obecny
Ruiny brocha od czasu odkopania w 1869 roku niestety uległy częściowemu zawaleniu i znacznej degradacji (wówczas w najwyższym miejscu zachowane były jeszcze do wysokości 4,5 metra). Pogrzebany pod gruzem jest obecnie korytarz wejściowy oraz klatka schodowa, a zwałowiska kamieni z osuniętych ścian zalegają we wnętrzu głównego pomieszczenia i po stronie zewnętrznej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North. The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Goudie G., Notice of Excavations in a Broch and adjacent Tumuli near Levenwick, in the Parish of Dunrossness, Zetland, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 9/1873.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume III, inventory of Shetland, Edinburgh 1946.