Historia
Kościół w Legerwood zbudowany został około drugiej ćwierci XII wieku. Po raz pierwszy odnotowany został w źródłach pisanych w 1163 roku, kiedy to stanowił własność opactwa Paisley. Jeszcze wcześniej, w 1127 roku, wspomniany został miejscowy pleban John z Ledgardeswde, świadkujący na przywileju biskupa St Andrews dla klasztoru z Coldingham. Funkcje parafialne kościół pełnił do czasu reformacji, która w Szkocji ostatecznie zwycięstwo odniosła w 1560 roku. W kolejnych latach jego nawa przestała być wykorzystywana przez kongregację, przez co popadła w ruinę. Prezbiterium ocalało, gdyż po zamurowaniu arkady tęczy służyło za kaplicę pogrzebową. Nawę remontowano w 1717 i 1804 roku, a około 1880 roku powiększono ją o północny aneks. W latach 1898-1899 przeprowadzono gruntową renowację prezbiterium, połączoną z budową kruchty przy nawie.
Architektura
Kościół pierwotnie posiadał typowy układ dla wiejskiej budowli sakralnej z wczesnego okresu średniowiecza. Składał się mianowicie z prostokątnej w planie nawy o wymiarach około 14,6 x 8,5 metra oraz usytuowanego po jej wschodniej stronie niższego prezbiterium, także czworobocznego, wielkości 5,3 x 5,3 metra, z murami o grubości wahającej się od 0,6 do 0,9 metra. Obie części wzniesiono z dokładnie opracowanych kwadr czerwonego piaskowca, układanych w regularne warstwy i łączonych zaprawą. Zewnętrzne elewacje kościoła były proste i gładkie, pozbawione przypór, lizen, czy też fryzów. Oświetlenie zapewniały bardzo wąskie, praktycznie szczelinowe okna o półkolistych zamknięciach i rozglifieniach skierowanych do wnętrza. W prezbiterium umieszczono po jednym takim oknie na osi każdej ściany. Pierwotne wejście przypuszczalnie znajdowało się w zachodniej części południowej ściany nawy.
Wewnątrz obie części kościoła rozdzieliła szeroka na 4 metry arkada tęczy, o półkolistej, profilowanej archiwolcie, spoczywającej na zdobionych geometrycznym fryzem impostach. Fryz ten przedłużono z impostów na ściany od strony nawy. Przejście oflankowały półkoliste w przekroju półwałki, z których największe z każdej strony arkady sąsiadowały z dwoma mniejszymi, a dodatkowo od strony prezbiterium w kącie murów osadzono kolejne, pojedyncze. Półwałki osadzono na niskich, kolistych bazach oraz profilowanych, czworobocznych cokołach. Zwieńczono je kapitelami kostkowymi, muszelkowymi i zdobionymi wolutami.
W narożniki prezbiterium wstawione zostały pojedyncze półwałki z kapitelami, możliwe więc, że część ta pierwotnie była podskelpiona. W północnej ścianie prezbiterium utworzono czworoboczną wnękę (armiaria) pierwotnie zamykaną drzwiczkami. Jej wnętrze oraz elewacje wewnętrzne prezbiterium ozdobione były kolorowymi znakami w postaci krzyży, gwiazd i okręgów wypełnionych promieniami, przeważnie malowanymi na czerwono, podobnymi do znajdujących się w kapitularzu opactwa Dryburgh. Na półwałkach i klińcach arkady utworzono także szereg znaków masońskich.
Stan obecny
Kościół zachował romańskie mury obwodowe do czasów współczesnych, jednak jego nawa została tak gruntownie przekształcona w czasach nowożytnych, że obecnie nie posiada jakichkolwiek średniowiecznych detali architektonicznych. Niekiedy podaje się, że została wzniesiona od podstaw na starych fundamentach, choć piaskowcowe ciosy wskazywałyby na XII-wieczne pochodzenie. Większe ubytki musiały się znajdować w miejscach okien, przemurowania miały też miejsce w narożnikach nawy. Prezbiterium dla odmiany jest obecnie jednym z najlepszych w regionie przykładów architektury romańskiej, cennym zwłaszcza ze względu na wspaniałą arkadę tęczy. W jego murach zachowały się ponadto trzy XII-wieczne okna szczelinowe (okulus pochodzi z XIX wieku). Widoczny po stronie północnej kościoła aneks oraz południowa kruchta są w całości konstrukcjami nowożytnymi.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.