Historia
Pierwsza działalność budowlana człowieka w dolinie Glen Shee miała miejsce w epoce neolitu, kiedy to powstały duże budowle grobowe o formie kurhanów i zabudowania mieszkalne na planie koła. W późnej epoce żelaza nastąpiła przerwa osadnicza oraz znacząca zmiana roślinności z otwartego lasu liściastego na wrzosowisko. Kolejna kolonizacja regionu zbiegła się z końcem znaczącej fazy chłodnego klimatu, jaki panował w epoce żelaza, a także z przejściem budownictwa mieszkalnego od form okrągłych do prostokątnych. Osada w dolinie Glen Shee założona została właśnie w okresie poprawy klimatu, trwającej od początku VII wieku n.e. Jej ludność, za sprawą cieplejszych i dłuższych lat, miała ułatwioną uprawę zbóż na ciepłych stokach, mogła też prowadzić wypas bydła, które jednak musiało być chronione w zabudowaniach w okresach ostrych zim.
W VII-IX wieku osada przypuszczalnie pozostawała niewielką samorządną jednostką, utrzymywaną w różnym stopniu podporządkowania od piktyjskich ośrodków władzy (np. Atholl w środkowym biegu rzeki Tay, Fortriu w regionie Moray, Circin na wschodzie, czy Fib na południu), ale niewątpliwie będącą centralnym miejscem dla swoich mieszkańców. Była zasiedlona rozplanowanymi, wysoce zorganizowanymi i dobrze wyposażonymi stałymi gospodarstwami rolnymi, użytkowanymi, remontowanymi i rozbudowywanymi przez kilka pokoleń.
Pod koniec X wieku lub na początku XI stulecia grunty orne wokół osady zostały porzucone. Nie odnaleziono śladów celowego zniszczenia budynków poprzez spalenie, najprawdopodobniej więc doszło do ich porzucenia. Koniec tradycji budowlanej w Lair zbiegł się z decydującą zmianą w gospodarce rolnej, ponieważ w XI wieku ustała lokalna uprawa zbóż, zastąpiona wsiami z bardziej skoncentrowaną zabudową. Przyczyną porzucenia uprawy w dolinie Glen Shee mogła być bliższa integracja z gospodarką rolną nizin, czy zmiany społeczno-polityczne związane z pojawieniem się rezerwatów łowieckich szkockich królów, które doprowadzić mogły niektóre obszary do stopniowego wyludnienia.
Architektura
Osada założona została na terenie doliny Glen Shee o szerokim przebiegu północ – południe. Zasiedlenie rozciągało się od jej dna na zachodnim brzegu Shee Water i wznosiło około 300 metrów na zachód, okrążając wschodnie i południowe zbocza wzgórza Torr Lochaidh, aż do około 430 metrów n.p.m. Był to obszar na którym pierwsze budowle powstały już w epoce neolitu, gdy na skraju wąskiego tarasu wzniesiono dwa kurhany pierścieniowe, liczne małe kopce o średnicy około 3-4 metrów oraz okrągłe domostwa o średnicy od 7 do 12 metrów. Wówczas jeszcze Glen Shee pokrywały liściaste lasy, stanowiące mieszankę brzozy, dębu i leszczyny, we wczesnym średniowieczu w dużej części zastąpione trawiastymi wrzosowiskami, z mniejszymi ilościami krzewów i drzew takich jak brzoza czy wierzba.
Kopiec kurhanu pierścieniowatego miał mniej więcej okrągły kształt o średnicy około 15 metrów. Wzdłuż krawędzi otoczony był zewnętrznym krawężnikiem z dużych głazów (ang. kerb), dochodzących do około 1,2 metra wysokości. Ich zadaniem było wzmacnianie konstrukcji kopca (ang. cairn) i zapobieganie rozproszeniu luźniejszego materiału budowlanego. W okresie wczesnego średniowiecza kurhan pierścieniowy nadal stanowił dość wysoką, okrągłą, kamienno – ziemną bryłę, która mogła ograniczać z jednej strony dostęp do wzniesionego przy nim domostwa. Siedem dużych głazów zostało wówczas przetoczonych z kurhanu i wtopionych w konstrukcję ściany domu, co spowodowało powstanie luki w krawężniku kopca. Prawdopodobnie kurhan stanowił jedynie wygodne źródło dużych kamieni, choć nie wykluczone, że ponowne wykorzystanie budulca z tak dominującej i starożytnej budowli mogło mieć znaczenie dla wczesnośredniowiecznych budowniczych, symbolizując ich więź z „przodkami” i legitymizując ich osadnictwo.
Orientacja i rozmieszczenie budynków z okresu średniowiecza prawdopodobnie odzwierciedlały ukształtowanie zbocza wzgórza i dostępność odpowiednich lokalizacji pod zabudowę, choć niektóre mogły nawiązywać do starszego kurhanu pierścieniowego. Największe i najstarsze domy rozmieszczono w trzech grupach, po obu stronach strumienia, na najwyższych wysokościach. Około 30 metrów na wschód od kurhanu utworzona została grupa, której największy dom miał około 23 metry długości i szerokość od 6,5 metra na krańcu zachodnim do około 4,5 metra na krańcu wschodnim. Wyróżniał się małym podkowiastym aneksem o średnicy 5 metrów, przystawionym do południowo – zachodniego narożnika. Od północy z dużym budynkiem sąsiadował podłużny dom o wymiarach około 23 x 5 metrów, a od wschodu w odległości paru metrów znajdował się trzeci budynek, który mierzył około 17 x 5 metrów. Druga grupa zabudowań ulokowana została na niskim wzniesieniu po stronie południowo – zachodniej. Również składała się z trzech domów, z których dwa zostały ustawione obok siebie, stykając się krótszym bokami. Większy miał wymiary około 19 x 6 metrów, natomiast północno – zachodni około 15 x 6 metrów. Trzeci budynek, usytuowany 15 metrów po stronie południowej, miał 14 metrów długości i około 4,5 metra szerokości. Trzy domy na południowym – wschodzie tworzyły zagrodę, połączoną ogrodzeniem o nieregularnym kształcie. Z nich budynek zachodni mierzył 15,5 x 4,5 metra, przy czym w przeciwieństwie do większości innych domów typu Pitcarmick, wydaje się że miał kamienną podmurówkę. Drugi budynek zagrody został wkomponowany w zbocze zwrócone na południe, mierzył około 14 x 5 metrów i przylegał do mniej więcej prostokątnego ogrodzenia. Oprócz domów zgrupowanych w większe zespoły i zagrody, w dolinie wzniesiono kilka budynków wolnostojących. Jednym z najbardziej wysuniętych na północny – zachód był dom o wymiarach 18 x 5 metrów, leżący na niskim tarasie z widokiem na podmokły teren na południu. Kolejny o wymiarach 19 x 6 metrów wzniesiono na wschodnim zboczu. W bezpośrednim sąsiedztwie kurhanu, po jego zachodniej stronie zbudowano dwa domy ustawione w linii. Najbliższy kopca mierzył około 14 x 6 metrów, natomiast nieco niżej i dalej położony 26 x 6,5 metra.
Większość wczesnośredniowiecznych zabudowań w dolinie Glen Shee wzniesiono w tak zwanym typie Pitcarmick. Były to mocno wydłużone w planie domy o zaoblonych narożnikach, często charakteryzujące się mniejszymi lub większymi nieregularnościami ścian wzdłużnych. Wznoszone były z torfu, przy mniejszym wykorzystaniu także kamienia, darni i drewna, ze ścianami o grubości około 1-1,5 metra. Kamień był wykorzystywany w budowie murów torfowych na kilka sposobów: do utworzenia warstw okazjonalnych albo naprzemiennych, do wzniesienia fundamentów lub jako sporadyczne wtrącenia na poziomie fundamentu. Kamień chronił dolne warstwy nadbudowy z torfu przed erozją spowodowaną deszczem, śniegiem i mrozem, przy czym mróz stanowił szczególne zagrożenie, jeśli spód muru został nasycony wodą. Okazjonalne użycie kamieni na poziomie gruntu wzdłuż zewnętrznej elewacji nie zapewniło korzyści konstrukcyjnych ani ochrony. Mogło się odnosić do oznaczenia budynku przed wzniesieniem ścian torfowych, oferując wskazówkę dla budowniczych. Kamień mógł być również używany do naprawy i konserwacji murów torfowych, na przykład do wypełniania ubytków. W Glen Shee tylko jeden dom wykorzystywał kamień w większej ilości na powierzchni gruntu. Częściej występowały domy wznoszone w całości z torfu, ze sporadycznymi kamieniami. Torf wycinano w postaci pasów lub bloków, zapewniających stabilne ściany o doskonałych właściwościach termicznych. W niektórych przypadkach mury składały się z zewnętrznej i wewnętrznej warstwy oporowej z torfu oraz ziemnego rdzenia. Ściany domów nie osiągały dużej wysokości i prawdopodobnie nie przekroczyły 2 metrów. Charakterystyczna cecha w postaci zaokrąglonych krańców mogła wynikać z pragmatycznego ograniczenia erozji torfu pod wpływem warunków atmosferycznych i tarcia zwierząt. Minimalizowała także degradację spowodowaną przez parowanie, zwiększoną gdyby narożniki były kanciaste.
Najmniejszy z domów w dolinie Glen Shee miał 7 metrów długości i 3 metry szerokości, natomiast największy aż 26 metrów długości i 6 metrów szerokości, ale większość oscylowała wokół kilkunastu metrów długości i około 5 metrów szerokości. Wejścia znajdowały się w ścianach wzdłużnych, przy krawędziach lub bliżej środka budynków. Wnętrza były lekko zagłębione w ziemi, niekiedy ze specjalnie utworzonym pochyleniem wybrukowanej nawierzchni, w celu utworzenia drenażu. Poszerzenia niektórych części domów mogłyby wskazywać na ich odrębne funkcje. Szersze końce mogły być przeznaczone dla ludzi, a wąskie i wydłużone dla zwierząt, gdyż część mieszkalna wymagała większej przestrzeni, aby pomieścić palenisko i meble. Węższe krańce domów mogły mieć przeznaczenie gospodarcze (np. obory, składy magazynowe lub spiżarnie). Co charakterystyczne, szersze końce zazwyczaj znajdowały się wyżej niż węższe, co mogło ułatwiać sprzątanie wnętrz, podczas gdy ciepło od zwierząt mogło przenosić się w górę zbocza. Części mieszkalne od gospodarczych mogły być oddzielane lekkimi przegrodami, wykonanymi z plecionki osadzonej na palikach. Ponadto podział wnętrza wprowadzały środkowe słupy podtrzymujące konstrukcję dachu. Od około IX-XI wieku zauważalną cechą domostw stało się oddzielanie obór od części mieszkalnych, poprzez wydzielanie osobnych budynków gospodarczych, w całości przeznaczonych dla zwierząt hodowlanych, a także służacych do przechowywania narzędzi, opału, obornika, siana, ziarna i innych produktów rolnych, przy czym nie istniała żadna większa korelacja między rozmiarem budynków a ich funkcją.
Dach wczesnośredniowiecznych domów typu Pitcarmick podtrzymywany był przez wspomniane powyżej słupy, umieszczone na osi budynków, a także przez pary belek – krokwi tworzących więźbę. Więźba ta przypuszczalnie miała kształt litery A, przy czym krokwie mogły być osadzane w górnych partiach ścian lub schodzić do gruntu na niskie kamienne podkłady. Charakterystyczną cechą mógł być brak ukośnych stężeń, przez co więźba nie byłaby sztywna we wszystkich kierunkach. Pokrycie dachów zapewne wykonywano z ogólnodostępnego wrzosu lub paproci. Mniej prawdopodobnie, ale nie wykluczone, było wykorzystywanie do pokrycia dachów darni.
Stan obecny
Zespół zabytków tworzących archeologiczny kompleks w dolinie Glen Shee obejmuje dziś co najmniej dwa godne uwagi prehistoryczne kurhany, z których większy zachował 26 głazów krawężnika (ang. kerb), a mniejszy 7 kamieni rozłożonych wokół obwodu. Inne prehistoryczne zabudowania są reprezentowane przez relikty okrągłych domów i niektóre małe kopce grobowe rozrzucone wokół nich. Spośród budynków mieszkalno – gospodarczych zachowało się łącznie 16 wydłużonych domów, z których nieco ponad połowa wzniesiona została we wczesnym średniowieczu, a pozostałe w okresie późnego średniowiecza i we wczesnym okresie nowożytnym. Zachowane zabudowania mają dziś formę niskich, porośniętych trawą i wrzosem kamienno – ziemnych nasypów, otaczających płytkie zagłębienia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Sneddon D., Strachan D., Tipping R., Early Medieval Settlement in Upland Perthshire: Excavations at Lair, Glen Shee 2012-17, Oxford 2019.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland, North-East Perth. An Archaeological Landscape, London 1990.