Historia
Grobowiec Knowe of Yarso wzniesiony został około 3500-3000 roku p.n.e., przez miejscową rolniczą ludność zamieszkującą Orkady. Pochowała ona w nim co najmniej 29 osób (z czego odnaleziono 17 czaszek), 36 jeleni, kilka owiec, bydło i psa. Przypuszczalnie czerwony jeleń był totemem plemiennym ludu z Yarso, natomiast pozostałe zwierzęta wraz z resztkami ceramiki, grotów strzał i krzemiennych narzędzi, złożone zostały wraz ze zmarłymi w ramach ceremonii pogrzebowych i ówczesnych wierzeń, podczas których przynajmniej część z ciał i darów była palona. Czaszki oddzielono od ciał i ułożono oddzielnie, po przeciwnej stronie komory grobowej, w jej najgłębszej części. Biorąc pod uwagę, iż grobowiec funkcjonował przez długi czas, do około 2900 roku p.n.e., musiała być w nim chowana jedynie część z członków plemienia lub był on na jakimś etapie opróżniany.
Architektura
Knowe of Yarso usytuowano na spłaszczonym fragmencie stoku wysokiego wzniesienia, opadającego na południe ku wodom cieśniny oddzielającej wyspę Rousay od Mainland, największej części archipelagu Orkadów. Taras pod grobowiec utworzono w górnej partii wzgórza (znacznie wyżej niż nieodległe Knowe of Lairo), dzięki czemu rozciągał się z niego rozległy widok. Od strony zewnętrznej grobowiec otrzymał formę podłużnego, zaokrąglonego w narożach kamiennego kopca (ang. cairn), w planie o wymiarach około 15 x 8 metrów, usytuowanego dłuższymi bokami mniej więcej na osi wschód – zachód. Wysokość kopca wynosiła co najmniej 1,8 metra.
Krawędzie kopca oblicowano układanymi bez użycia zaprawy, płaskimi, ściśle do siebie dopasowanymi kamieniami, tworzącymi mur o wysokości około 1 metra. Wzniesiono także, charakterystyczny dla neolitycznych grobowców na Orkadach, drugi obwód kamiennego muru, wzmacniający wewnątrz konstrukcję kopca. Umieszczony został on w odległości około 1-1,5 metra od zewnętrznego lica i miał wysokość około 1,5 metra. Kamienie zewnętrznego muru na najniższym poziomie ułożono horyzontalnie dłuższymi bokami, natomiast wyżej umieszczone zostały pod skosem, w technice często spotykanej na Orkadach. Mur wewnętrzny ułożony został już w tradycyjny sposób, ze wszystkimi kamieniami położonymi horyzontalnie.
Wejście do wnętrza grobowca umieszczono po stronie wschodniej, skąd nieco ponad 4 metrowej długości korytarz o średniej szerokości 0,6 metra prowadził do centralnej komory grobowej. Korytarz miał co najmniej 1,1 metra wysokości, być może więc można się nim było poruszać bez potrzeby czołgania. Komora, podobnie jak korytarz, wybrukowana była płaskimi kamieniami i otoczona ścianami z kamieni układanych w podobnej konstrukcji jak dwa mury obwodowe wzmacniające kopiec. Miała długość 7,3 metra i 1,6 do 1,8 metra szerokości, a wysokość maksymalnie sięgała 2 metrów w części północno – zachodniej.
Wnętrze komory podzielono na cztery mniejsze przestrzenie, za pomocą ustawionych pionowo dużych kamiennych płyt o wysokości od 1,2 do 1,6 metra, za wyjątkiem ostatniej, najgłębszej pary o wysokości zaledwie 0,6 metra. Kamienie te wstawiono w poprzek osi komory, z wolnymi przejściami pozostawianymi pośrodku, oprócz ostatniej pary kamieni poprzecznych, zablokowanej dwoma głazami. Długość pierwszej części komory wynosiła 2 metry, drugiej 1,7 metra, zaś trzeciej i czwartej łącznie 3,3 metra. W najgłębiej położonej części umieszczono na wysokości około 1,2 metra kamienną półkę, czy też odsadzkę muru o szerokości niecałych 8 cm. Wydaje się, iż miała ona tworzyć lub tworzyła drugą kondygnację w zachodniej części grobowca. Jej posadzka mogła być zbudowana z kładzionych na odsadzce kamiennych płyt.
Stan obecny
Grobowiec przetrwał do czasów współczesnych w na tyle dobrym stanie, iż po wykonaniu badań archeologicznych, przeprowadzono jego częściową rekonstrukcję, w trakcie której na betonowej kopule odtworzono kamienno – ziemny kopiec (ang. cairn). Oryginalne ściany komory grobowej zachowały się do wysokości około 1,8 metra, widoczne są również podziały na mniejsze pomieszczenia. Zabytek znajduje się obecnie pod ochroną organizacji Historic Scotland, która udostępnia go wszystkich chętnym turystom.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.