Historia
Zamek wzniesiony został w pierwszej połowie XV wieku, zapewne po 1427 roku, kiedy to klan MacNeill otrzymał prawa do wyspy Barra od lordów Isles z klanu MacDonald. Przez kolejne lata XV wieku pozycja MacNeillów jako dzierżawców dóbr podległych MacDonaldom pozostawała nienaruszona. Jednakże w 1493 roku John MacDonald został pozbawiony majątku przez Jakuba IV, a jego rozległe ziemie na Hebrydach zostały formalnie przyłączone do szkockiej Korony. Z tego powodu w 1495 roku król Jakub IV potwierdził MacNeillom wcześniejsze nadanie, choć podobnie jak wiele innych rodów z Hebrydów, MacNeillowie z Barry mieli dość napięte stosunki ze szkockimi władcami. W XVI wieku byli szczególnie obojętni na królewskie żądania i niezwykle trudni do przymuszenia, głównie z uwagi na odległe i nieprzystępne miejsce zamieszkania. Wspierali liczne próby MacDonaldów, mające na celu wskrzeszenie ich władzy nad zachodnimi wyspami. Zyskali również budzącą grozę reputację korsarzy, wypływających z Barry w celach rabunkowych na inne wyspy Hebrydów, kontynentalną część Szkocji i zachodnie wybrzeże Irlandii.
Pod koniec XVI wieku król Jakuba VI podjął próbę podporządkowania sobie lordów gaelickiej części Szkocji, za pomocą polityki fizycznego usuwania rdzennych elit i zastępowania ich przestrzegającymi prawa mieszkańcami nizin, uznawanymi również za bardziej pracowitych. W 1598 roku król zatwierdził plany umieszczenia osadników z nizin na skonfiskowanych majątkach MacLeodów na wyspie Lewis. Z powodu braku wyraźnych postępów akcji, w 1605 roku wielu hebrydzkich lordów otrzymało rozkaz przekazania swoich zamków królewskim oficerom. MacNeillowie z Barra prawdopodobne nie spełnili polecenia i nie oddali Kisimul, ponieważ w kolejnych latach odgrywali ważną rolę w skutecznym zakłócaniu planów osadniczych na Lewis.
W pierwszej połowie XVII wieku zamek wraz z dobrami ziemskimi stał się obiektem zatargu w obrębie klanu MacNeillów. W 1613 roku Ruairi MacNeill i jego syn Gilleonan Og MacNeill złożyli skargę do tajnej rady w Edynburgu (ang. Privy Council), że w poprzednim roku, gdy obaj przebywali w swoim domu w „Kismule”, padli ofiarą ataku. Do zamku przybyć mieli synowie Ruairiego, Gilleonan i Neil, wraz z dwudziestoma uzbrojonymi ludźmi, którzy zajęli Kisimul i pojmali ojca. Według skargi, od tego czasu krnąbrni synowie wodza zaopatrywali zamek w żywność, proch i kule. Nie stawili się na wezwanie rady do Edynburga, ani nie uwolnili więźniów, co doprowadziło do ogłoszenia ich buntownikami. Ostatecznie Ruairi prawdopodobnie przebywał w więzieniu aż do śmierci około 1620 roku, zaś Neil MacNeill zastąpił go na stanowisku wodza klanu. Jego pozycja niemal natychmiast została podważona. W 1621 roku Jakub VI nadał lenno Barry i okolicznych wysp wraz z zamkiem „Kiesmul” jako główną siedzibą Roderickowi MacKenzie z Coigach. Przyznane ziemie zostały wówczas przekształcone w wolną baronię Barra. MacNeillowie zachowali kontrolę nad zamkiem, choć pod nadzorem lojalistycznej rodziny MacKenzie, pełniącej rolę zwierzchnich lordów.
Na przestrzeni XVI i XVII wieku MacNeillowie dokonywali za zamku remontów oraz przekształceń, nie zmieniających jednak zasadniczo jego układu przestrzennego. W pierwszej połowie XVIII stulecia, zapewne z powodu zbyt surowych warunków mieszkalnych, zamek został opuszczony, a w 1795 roku spłonął. W kolejnych latach część z jego kamiennych murów i zabudowań została rozebrana, jako darmowe źródło materiałów budowlanych i obciążenia balastowego dla statków. Na szczęście przed większą degradacją budowlę uratowała renowacja z lat 30-tych XX wieku. W 2000 roku Iain MacNeil przekazał zabytek w zarząd i pod opiekę organizacji Historic Scotland, podobno w zamian za rokroczną opłatę w wysokości 1 funta i jednej butelki whisky.
Architektura
Zamek wzniesiony został na małej, skalistej wysepce usytuowanej w zatoce Castlebay u południowych wybrzeży wyspy Barra w archipelagu Hebrydów Zewnętrznych. Ukształtowanie wysepki wpłynęło na linię muru obronnego, który zatoczył nieregularny, lekko zbliżony do owalu obwód o wymiarach około 30 x 20 metrów, z prostą kurtyną po stronie północno – wschodniej i zaokrąglonymi narożnikami zachodnimi. Zamek wypełnił większość skalistego podłoża, tak iż w momencie przypływu podstawy murów podmywane były przez morską wodę. Ich grubość wynosiła około 2,1 metra, wysokość natomiast wraz z przedpiersiem nieco ponad 8 metrów (około 6 metrów od strony dziedzińca). W przyziemiu mur na większości obwodu nie był wzmocniony cokołem. Korona składała się z krenelażu o merlonach szerokości około 2,5 metra, rozmieszczonych w odstępach 0,6 metra, za którymi na odsadzce umieszczony był chodnik straży. Przeprute w przedpiersiu niewielkie otwory najpewniej miały za zadanie odprowadzać wodę deszczową, mogły też służyć do utworzenia hurdycji w momencie zagrożenia.
W XVI wieku mur obronny został podwyższony o około 2-2,5 metra, do całkowitej wysokości około 10 metrów od strony zewnętrznej. Po przebudowie miał w górnej partii zbyt małą szerokość na nowy chodnik straży, dlatego od strony wewnętrznej utworzono wówczas drewniane ganki. Belki podtrzymujące pomost przechodziły przez całą grubość przedpiersia, musiały więc podpierać również zewnętrzną konstrukcję o formie hurdycji. Dostęp do niej możliwy był przez otwory pomiędzy merlonami. We wschodnim narożniku zamku przedpiersie zostało podniesione o 1 metr wyżej niż sąsiedni odcinek muru, tworząc podwyższony punkt obserwacyjny, oparty na belkach osadzonych do dwóch otworów w murze. Platforma znajdowała się około 1,3 metra powyżej nowego drewnianego ganku straży, a jej dodatkowe wsparcie zapewniały wsporniki po wschodniej stronie strzelnicy oraz mały przyścienny filar przylegający do otworu strzeleckiego.
Północny narożnik muru obronnego wypełniony został niedużą, obłą od strony dziedzińca wieżyczką, w całości osadzoną wewnątrz obwodu, podwyższoną wraz z sąsiednimi kurtynami na przełomie XV i XVI wieku. Zaopatrzono ją na poziomie piętra w wejścia, tak by straż mogła patrolować całą długość murów, bez konieczności schodzenia z nich. Wewnątrz wieżyczka mieściła górne pomieszczenie zaopatrzone w narożną latrynę i dwa małe okna, zapewne przeznaczone dla straży, oraz dolną, ciemną komorę o wymiarach 3,2 x 2 metry, być może wykorzystywaną jako cela więzienna. Była ona skomunikowana jedynie z górną izbą za pomocą włazu w drewnianym stropie. Cela była całkowicie ciemna, bez otworu okiennego, ale wyposażona w latrynę.
W południową część obwodu włączona została czworoboczna w planie wieża główna. Zabezpieczała ona niewielką przystań po południowej stronie, ograniczoną falochronem z surowego podłoża skalnego i głazów. Ochrona pierwotnej bramy mogła być już utrudniona, ze względu na załamanie muru i jego wysunięcie przed wieżę. Brama początkowo miała znaczną szerokość 3,5 metra, zapewne w celu umożliwienia wciągania łodzi na dziedziniec. Umieszczono ją we wschodnim odcinku muru, najgrubszym pośród całego obwodu, między wieżą główną a narożnym budynkiem północno – wschodnim. Oprócz wrót, ochronę przejazdu zapewniać mogła brona, o ile od strony wewnętrznej wybudowano drewnianą konstrukcję do jej obsługi (z pewnością nie istniała drewniana nadbudowa na bronę nad przejazdem bramnym). W XVI wieku, po podwyższeniu muru obronnego, przejazd bramny zwężono do 1,1 metra i zabezpieczono szczeliną machikułową, a w kolejnym etapie przesunięto bliżej wieży i nadwieszono nad nim wykusz machikułowy. Drugim sposobem dostania się na zamkowy dziedziniec była furta o szerokości nieco ponad 1 metra, przebita w północno – zachodniej części obwodu, od XVI wieku również chroniona wykuszem machikułowym.
Wieża główna otrzymała w planie wymiary około 8,8 x 8,5 metra, z częścią cokołową o pochyłych elewacjach. Grubość jej murów wyniosła około 1,8-2 metrów, natomiast wysokość sięgnęła prawie 15 metrów. Pierwotnie wieża kończyła się krenelażem o wysokości 1,8 metra, podobnym do zastosowanego w murze obronnym, również podwyższonym w XVI wieku o około 1 metr. Południowa i wschodnia elewacja wieży stanowiła część obwodu obronnego zamku (nie była chroniona murem obronnym), dlatego otwory w przedpiersiu z tamtej strony mogły być wykorzystywane do budowy hurdycji, dostępnej przez trzy wysokie odstępy między merlonami. Wejście do wieży umieszczono po stronie północnej, blisko narożnika przy bramie wejściowej na dziedziniec. Podobnie jak główna brama, chronione było nadwieszonym wykuszem. Znalazło się na poziomie pomiędzy pierwszym a drugim piętrem, na wysokości 6,5 metra, musiały więc do niego prowadzić zewnętrzne drewniane schody lub drabina, ewentualnie kładka prowadząca z korony muru obronnego.
We wnętrzu wieży wszystkie kondygnacje rozdzielały drewniane stropy. Prawdopodobnie wynikało to z trudności w pozyskaniu wąskich i płaskich kamieni, bardziej przydatnych do budowy sklepień kolebkowych niż nieregularne bryły skał, albo z powodu braku na wyspach wykwalifikowanych pracowników (bardzo podobną formę miała wieża główna zamku Breachacha na wyspie Coll, niemal identyczna pod względem ogólnych wymiarów i sposobu budowy, także wniesiona bez wykorzystania kamiennych ciosów i bez sklepień na jakiejkolwiek kondygnacji).
Górne wejście wieży otwierało się na mały przedsionek, połączony z dwóch stron ze schodami o szerokości 1 metra, osadzonymi w grubości muru północnego i wschodniego. W górę prowadziły one na poziom drugiego piętra, a następnie na niezadaszoną najwyższą kondygnację bojową, w dół natomiast na poziom pierwszego piętra. Z obu stron w przedsionku znajdowały się drzwi, blokowane ryglami zasuwanymi do otworów w murze. Przyziemie, jeśli było połączone z piętrem, to tylko za pomocą drabiny i włazu w drewnianym stropie. Najniższą kondygnację wieży oświetlał szczelinowy, rozglifiony do wnętrza otwór w ścianie wschodniej, zaś w ścianie zachodniej najpewniej pierwotnie znajdował się otwór wejściowy z dziedzińca. Pierwsze piętro wyposażono w latrynę i doświetlono dwoma wąskimi oknami w ścianach wschodniej i zachodniej. Okno szczelinowe osadzono też we wschodniej wnęce w której zaczynały się schody. W północnej części funkcjonowało dostępne po drabinie półpiętro, gdzie mógł spać odźwierny lub zarządca wieży. Lepsze warunki bytowe miało piętro drugie, oświetlane większymi oknami od północy i południa oraz dodatkowym otworem we wnęce schodowej na wschodzie (główne okna wyposażono we wnękach w półki ścienne). Drugie piętro zapewne pełniło funkcje mieszkalne dla właściciela wieży, choć podobnie jak inne kondygnacje nie miało kominka, a jedynie przejście do latryny w narożniku południowo – zachodnim. W latrynę zaopatrzono również południowo – zachodni narożnik górnego chodnika straży.
Najstarsza zabudowa wewnętrzna zamku przystawiona została na dziedzińcu do muru po stronie północnej. Mniejszy z dwóch budynków (11 x 3,9 metra), jednoprzestrzenny i jednokondygnacyjny, umieszczony po stronie północno – wschodniej, niegdyś mylnie utożsamiano z kaplicą. Drugi, usytuowany po stronie północno – zachodniej, pierwotnie także z jednym pomieszczeniem i jedną kondygnacją, lecz większy (12,8 x 6 metrów), funkcjonował jako reprezentacyjna aula (ang. hall). Nie odnaleziono w jej murach śladów po kominku, musiała więc być ogrzewana przez centralne palenisko, z którego dym ulatniał się przez otwartą więźbę dachową i strzechę budynku (to nieco archaiczne rozwiązanie mogło być odzwierciedleniem dominującej na Hebrydach metody opalania, opartej na spalaniu torfu, a nie trudnego do pozyskania drewna). W ścianie północnej, będącej murem obwodowym zamku, umieszczone zostały dwa szczelinowe otwory doświetlające, przeprute w części zachodniej, gdzie zapewne stał duży stół właściciela zamku. Wejście musiało się znajdować w przeciwnej, wschodniej części ściany południowej. W ścianie tej zapewne mieściły się też większe okna wychodzące na dziedziniec. Przykrycie auli stanowiła otwarta więźba dachowa, pierwotnie kryta materiałem nietrwałym, takim jak gont lub strzecha.
Pod koniec XV wieku lub na początku XVI stulecia wzniesiony został budynek w południowej części dziedzińca, tuż przy wieży głównej. W odróżnieniu od starszych zabudowań uzyskał on własną ścianę tylną, która wypełniła załamanie muru obronnego i utworzyła bardziej regularne wnętrze. Budynek mieścił dwie kondygnacje zajmowane przez pomieszczenia gospodarcze, każde z własnym wejściem od strony dziedzińca. Dolna kondygnacja prawdopodobnie dzieliła się na wschodnią spiżarnię i zachodnią piekarnię, wyposażoną w piec wysunięty ze ściany zachodniej. Kuchenne piętro osiągało się po drewnianych schodach wprost z dziedzińca, najpewniej celem usprawnienia przenoszenia posiłków do auli. Wyposażono je w kominek w ścianie południowej, zaś w ścianę zachodnią osadzono wnękę na półkę. Budynek przykrywał dach dwuspadowy, z południowym spadkiem odprowadzającym wodę deszczową na oryginalny niski chodnik straży w koronie muru, z którego z kolei spływała przez wspomniane powyżej otwory odwadniające. Przypuszczalnie w początkach XVI wieku zbudowany został jeszcze niewielki budynek między bramą a budynkiem północno – wschodnim oraz mały budynek w narożniku północno – zachodnim o wewnętrznych wymiarach około 7,8 x 2,5 metra. Ten ostatni być może pełnił funkcję kaplicy.
Stan obecny
Kisimul uchodzi dziś za najlepiej zachowany zamek na obszarze zachodnich wysp Szkocji. Malowniczo usytuowany, odrestaurowany na początku XX wieku, zachował swój pierwotny wygląd, za wyjątkiem przebudowanych zabudowań wewnątrz obwodu murów i zachodniego fragmentu muru obronnego, który musiał zostać zrekonstruowany (w okresie nowożytnym przedłużony i podwyższony został budynek auli, wzniesiono nowy budynek na miejscu XV/XVI-wiecznej hipotetycznej kaplicy w północno – zachodnim narożniku, usunięto budynek między bramą a tak zwaną kaplicą). Zamek jest udostępniony dla zwiedzających, choć z oczywistych względów przedostać się na niego trzeba łodzią.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Holden T., Kisimul, Isle of Barra. Part 1: The Castle and the MacNeills, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 146/2016.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Salter M., The castles of western and northern Scotland, Malvern 1995.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume V, north and west Scotland, Edinburgh 1986.