Historia
Decyzja o budowie katedry w Kirkwall, mającej zastąpić starszą siedzibę biskupią z połowy XI wieku w Birsay, zapadła w 1137 roku, w czasach gdy władza nad Orkadami należała jeszcze do królów norweskich. Inicjatywę by przystąpić do prac nad okazałą, niespotykaną na północnych wyspach, a rzadką nawet w Szkocji czy też w Norwegii budowlą, podjął earl Rognvald, bratanek świętego Magnusa, dzierżący władzę nad Orkadami w czasach tamtejszego biskupa Williama. Budowla prawdopodobnie wzorowana była na zaczętym niewiele wcześniej kościele opackim w Dunfermline, ufundowanym 1128 roku przez króla Dawida I. Skłaniałoby to do przypuszczeń, iż za pośrednictwem Szkocji przy budowie w Kirkwall mogły brać udział warsztaty budowlane związane z angielską katedrą w Durham, do której katedra z Kirkwall także wykazywała spore podobieństwa.
Nadzór nad budową katedry sprawować miał Kol, ojciec Rognvalda i szwagier Magnusa. Do 1153 roku, kiedy to earl i biskup William udali się na krucjatę, wschodnia część kościoła zapewne była już zadaszona, a większości transeptu na ukończeniu. Dzięki temu w 1155 roku w kościele odbyć się mogły negocjacje pokojowe między Rognvaldem i zwolennikami earla Erlenda. Wkrótce potem ruszyć musiały prace budowlane nad korpusem nawowym, tymczasowo przerwane z powodu śmierci Rognvalda w 1158 roku. Pod koniec XII wieku w planie budowy zaczęto wprowadzać pierwsze zmiany, przebudowano także część z wzniesionych już elementów (np. podwyższono mury z powodu chęci założenia sklepień, wzniesiono większe kaplice przy transepcie, być może wzorowane na katedrze w Trondheim). Cechą charakterystyczną nowych elementów było pojawienie się stylistyki wczesnogotyckiej, być może wprowadzanej na miejsce form romańskich za sprawą wybranego w 1188 roku biskupa Biarne Kolbeinssona, wielkiego posiadacza ziemskiego na Orkadach i w Norwegii, zarządzającego diecezją do 1223 roku.
Na początku XIII wieku przystąpiono do kolejnej dużej rozbudowy, tym razem części prezbiterialnej katedry. Jej celem była zapewne chęć pomieszczenia w środku sanktuarium św. Magnusa oraz stall kanoników w chórze. Miejscowa kapituła co prawda po raz pierwszy odnotowana została w 1237 roku, przy wyborze biskupa Henrego, ale musiała już funkcjonować na długo wcześniej. Ważnym i wyjątkowym przedsięwzięciem XIII-wiecznej rozbudowy było zasklepienie prezbiterialnej części katedry, bowiem wówczas na terenie Szkocji jedynie wschodnia część katedry w St Andrews posiadała sklepienia. Jeśli wysiłek ten biskupi szkoccy podjęli w celu zademonstrowania przewodniej roli St Andrews w hierarchii tamtejszego Kościoła, to z kolei biskupi norweskich jeszcze Orkadów mogli rozbudową w Kirkwall zamanifestować niezależności od południowego sąsiada.
W połowie XIII wieku, kiedy to prace nad katedrą św. Magnusa ustały, ukończone było powiększone prezbiterium, transept z nowymi kaplicami i przemodelowanym przecięciem naw oraz sześć przęseł korpusu nawowego z niepełną jeszcze fasadą nawy głównej. Prawdopodobnie w początkach XIV stulecia wybudowana została wieża na przecięciu naw. W 1472 roku, po przejęciu cztery lata wcześniej władztwa nad Orkadami przez królów Szkocji, biskupstwo z siedzibą w Kirkwall zaczęło podlegać archidiecezji St Andrews (w miejsce Trondheim). Być może stało się to przyczyną późnośredniowiecznej rozbudowy katedry, choć niewykluczone, że prace te rozpoczęto już wcześniej. Wiadomo jedynie, iż w efekcie przedłużeniu o dwa przęsła uległ korpus nawowy kościoła, który wzmocniono także masywniejszymi przyporami.
Zwycięstwo w Szkocji reformacji w 1560 roku szczęśliwie nie miało na katedrę w Kirkwall tak destruktywnego wpływu, jak na wiele innych średniowiecznych biskupich siedzib. Zniszczeniu w trakcie tumultów uległo jedynie wyposażenie. Po uspokojeniu sytuacji liturgię kontynuowano w prezbiterium, które odcięto od reszty kościoła drewnianą przegrodą. Większym zagrożeniem dla murów katedry były działania militarne z 1614 roku, kiedy to wojska rządowe tłumiły bunt Roberta, syna Patricka Stewarta, drugiego earla Orkadów. W trakcie walk zniszczeniu uległ pobliski pałac biskupi, chciano także spalić katedrę w której ukryli się rebelianci, jednak zamierzenia te powstrzymała interwencja biskupa Jamesa Lawa. Uratowaną budowlę uszkodziło natomiast w drugiej połowie XVII wieku uderzenie pioruna w wieżę. W kolejnym, XVIII stuleciu, katedra unikała pożarów, lecz popadła w zaniedbanie z powodu wykorzystywania przez straż miejską, która wykorzystywała zabytek do pijackich libacji i ćwiczenia strzelania. Pomimo tego kościół nie przechodził większych przekształceń, aż do czasów remontów z lat 1847-1850, z drugiej połowy XIX wieku i z okresu 1913-1930.
Architektura
W pierwszym etapie prac budowlanych, do około połowy XII wieku wzniesiono około dwa i pół przęsła trójnawowego prezbiterium, tak by w katedrze można było jak najwcześniej zacząć odprawianie liturgii. Nawa główna kończyła się wówczas apsydą mieszczącą ołtarz główny. Być może apsydy znajdowały się także na zakończeniu naw bocznych, lecz jeśli istniały to były jedynie wewnętrzne. Od zewnątrz na wschodzie nawy boczne zamykały ściany proste. Utworzono także krótki, jednonawowy transept, prawdopodobnie zaopatrzony od wschodu w apsydy. Korpus nawowy katedry posiadał formę trójnawowej bazyliki o tej samej szerokości co prezbiterium i długości pierwotnie trzech, a po ukończeniu kolejnego etapu sześciu przęseł. Mury naw bocznych i narożniki transeptu opinały płytkie pilastry, pomiędzy którymi równomiernie rozmieszczono nieduże okna o półkolistych zamknięciach. Akcent horyzontalny zewnętrznych elewacji wprowadzały gzymsy podokienne i liczne gzymsy kordonowe na ścianach transeptu. Mury najstarszej części katedry wzniesione zostały z płaskiego kamienia łamanego o szarej kolorystyce.
Pod koniec XII wieku z nieznanych powodów przebudowano filary nad transeptem (być może pierwotne uznano za zbyt słabe do uniesienia planowanej wieży) oraz zmieniono formę kaplic przy jego wschodnich ścianach. Na miejscu romańskich półkolistych apsyd powstały wówczas czworoboczne w planie aneksy z detalami architektonicznymi zwiastującymi nadejście epoki gotyku (wysokie, ostrołucznie zamknięte, subtelniej profilowane i flankowane cieńszymi już wałkami okna, sterczyny wieńczące narożne przypory). Dodatkowo w ścianie południowej transeptu osadzono portal wejściowy: ostrołuczny, flankowany z obu stron trzema parami kolumienek, z archiwoltą utworzoną z rzeźbionych klińców o naprzemiennie układanych kolorach z żółtego i czerwonego piaskowca, zdobioną wklęsłymi i wypukłymi profilami oraz wzorami z czteroramiennych kwiatów. Kolumienki portalu osadzono na wysokich czworobocznych cokołach i zwieńczono kapitelami z dekoracją roślinną o wczesnogotyckich stylizowanych motywach.
Wnętrze nawy głównej korpusu podzielone zostało na trzy poziomy. Na najniższym wysokie półkoliste arkady, oparte na masywnych, kolistych w przekroju filarach z płaskimi kapitelami i czworobocznymi cokołami, otwierały się na sklepione krzyżowo nawy boczne. Środkowy poziom tworzyły uskokowe, potrójnie fazowane, półkoliście zamknięte arkady triforium, otwarte na galerię umieszczoną w grubości muru pomiędzy sklepieniami naw bocznych i ich dachami. Prawdopodobnie galerie te początkowo miały mieć okna w wysokich zewnętrznych ścianach, lecz ostatecznie strome dachy nie pozostawiły na nie miejsca. Dopiero trzeci, najwyższy poziom utworzył clerestorium, czyli mury nawy głównej przeprute oświetlającymi ją oknami, choć nie dostarczały one światła bezpośrednio, lecz przez kolejną, węższą galerię w grubości murów. Wszystkie trzy poziomy horyzontalnie rozdzielone zostały gzymsami kordonowymi, a wertykalnie służkami założonych w XIII wieku sklepień. Pierwotnie jednak nawa główna zwieńczona była drewnianym stropem lub otwartą więźbą dachową.
We wnętrzu katedry bardzo ambitnie potraktowano ściany naw bocznych korpusu i transeptu, umieszczając w przyziemiu pod gzymsem kordonowym rząd ślepych arkad. Arkady te utworzono z cylindrycznych kolumienek z kapitelami (pojedynczych i zdwojonych), podtrzymujących półkoliste, zbudowane z klińców łuki, które wzajemnie się przenikając utworzyły ostrołuczne zamknięcia wnęk i zbliżone do trójkątów otwory (w transepcie trójkątne otwory wypełniono, a arkady oprofilowano wklęskami i wałkami, natomiast w nawach łuki udekorowano w jodełkę). Powyżej przepruto okna naw bocznych, rozglifione do wnętrza, osadzone w uskokowych ościeżach flankowanych dwoma wałkami, ponad którymi znalazły się półkoliste archiwolty. Podobnie okna wyglądały od strony zewnętrznej, lecz nie zostały tam rozglifione a łuki ozdobiono romańskimi zygzakowatymi wzorami. O wiele prostsze wewnętrzne elewacje naw bocznych korpusu utworzono w dwóch przęsłach z XV wieku, w których poprowadzono pod oknami gzyms, ale nie zastosowano ślepych arkad. Transept otrzymał trzy poziomy okien w ścianach szczytowych, przeźrocza triforium i clerestorium nad arkadami w murach bocznych oraz wysokie, ujęte półkolumnami arkady na przecięciu naw. W zachodnich narożnikach transeptu w grubości murów osadzono spiralne klatki schodowe.
Na początku XIII wieku podjęto decyzję o przedłużeniu wschodniej części kościoła o trzy przęsła ku wschodowi. Usunięto wschodnią apsydę, zaś w powiększonej części zastosowano tą samą bazylikową, trójnawową formę, identyczne wymiary i zbliżoną stylistykę. W początkowo krótkim prezbiterium ściany naw bocznych pozostały wewnątrz gładkie, bez rzędu ślepych arkad zdobiących korpus. Półkoliste okna naw bocznych i nawy głównej były podobne do romańskich okien w korpusie. W przedłużonej części z XIII wieku, okna prezbiterialne otrzymały w ścianach wzdłużnych podobne wymiary, lecz były już zamknięte lekkimi ostrołukami i pozbawione flankujących wałków. O wiele bardziej wyróżniały się duże, ostrołuczne okna w elewacji wschodniej, których zadaniem było oświetlenie głównego ołtarza. Szczególnie okazałą formę uzyskało okno środkowe, czterodzielne, z maswerkową rozetą w górnej części. Bardziej złożoną formę nadano też filarom międzynawowym XIII-wiecznej części prezbiterium, z krawędziami ujętymi licznymi półwałkami. Podtrzymywały one na płaskorzeźbionych kapitelach bogato profilowane półkoliste arkady, nad którymi, tak jak w korpusie, znajdowały się przeźrocza triforium oraz okna clerestorium.
W XIII wieku założono sklepienia nad nawą główną prezbiterium oraz sklepienie krzyżowo – żebrowe ponad nawą środkową korpusu, dotąd przykrytą drewnianym stropem lub otwartą więźbą. Nawy boczne najpewniej podsklepione zostały już we wcześniejszym okresie. W nawie głównej starszej części prezbiterium żebra sklepienne opuszczono wiązkami na krótkie służki, podwieszone na wspornikach na wysokości okien clerestorium. Odmiennie we wschodniej części żebra połączono pod konsolami na elewacjach clerestorium w wiązkowe służki, które zakończono kolejnymi konsolami na wysokości gzymsu w połowie poziomu triforium. Niżej, aż do gzymsu oddzielającego triforium od arkad międzynawowych, żebra podpierały już pojedyncze wałki służek. W nawach bocznych żebra sklepień oraz łęki jarzmowe przy ścianach osadzono na zdobione motywami roślinnymi kapitele obłych służek, poprowadzonych aż do posadzki, gdzie kończyły się okrągłymi bazami i czworobocznymi cokolikami. Po przeciwnej stronie podobną rolę pełniły wałki otaczające filary międzynawowe. Sklepienie nawy głównej korpusu opuszczono na piramidalne, wieloboczne wsporniki, zawieszone wysoko, na poziomie gzymsu podokiennego clerestorium. Z powodu ślepych arkad w przyziemiu naw bocznych korpusu, także tam żebra podparto na wysoko zawieszono konsolach oraz z drugiej strony na kapitelach gładkich, okrągłych filarów międzynawowych.
W drugiej połowie XV wieku korpus nawowy kościoła przedłużony został o dwa przęsła ku zachodowi, a właściwie został wówczas ukończony za sprawą wzniesienia murów naw bocznych, w końcu połączonych ze starszą ścianą zachodnią. Wtedy też mury katedry wzmocniono od zewnątrz uskokowymi przyporami, które w nawie południowej zastąpiły płytkie romańskie pilastry. W efekcie, na skutek stopniowej rozbudowy, katedra św. Magnusa w okresie późnego średniowiecza osiągnęła kształt okazałej budowli o formie bazyliki, składającej się z trójnawowego, ośmioprzęsłowego korpusu o długości 33,8 metrów i wysokości do sklepienia nawy głównej 15,2 metra, transeptu o wymiarach 27,4 x 5,2 metra, zwieńczonego na przecięciu naw czworoboczną wieżą, oraz trójnawowego, sześcioprzęsłowego chóru z prezbiterium długości 25,9 metra, o tej samej szerokości 14,5 metra co korpus nawowy, zakończonego na wschodzie ścianą prostą. Korpus nawowy miał tyle samo przęseł co katedra w Durham, choć miały one mniejszą długość wynoszącą 3,96 metra, w porównaniu do 7,6 metrów w angielskim odpowiedniku.
Fasada katedry od czasu późnogotyckiej przebudowy była prostą elewacją, przedzieloną czterema masywnymi przyporo – lizenami: dwoma na bokach nawy głównej i dwoma na skrajach naw bocznych. Przypory te oprofilowano w narożnikach, przedzielono gzymsem na wysokości podstawy archiwolt sąsiednich portali i około 1500 roku nieco podwyższono o części ośmioboczne. Pomimo tego fasada była stosunkowo skromna, jak na kościoły katedralne. Nie oszałamiała wchodzących do środka monumentalnością, a jedynie była wyrazem układu i wewnętrznych podziałów. Z nieznanych powodów dekoracyjny efekt naprzemiennych czerwonych i białych pasów materiału budowlanego, utworzonego w fasadzie nawy północnej i na dwóch przyporach, nie był kontynuowany w nawie głównej i południowej. Przebite na osi fasady duże ostrołuczne okno z późnogotyckim przeplatającym się laskowaniem oświetlało nawę główną, mały otwór w ścianie szczytowej poddasze, a dwa niewielkie okna zwieńczone trójliśćmi galerie triforium nad nawami bocznymi. Same nawy boczne pozostawiono bez oświetlenia od strony zachodniej.
Centralnym punktem fasady katedry był XIII-wieczny główny portal wejściowy, osadzony w płytkim ryzalicie i flankowany przez dwa mniejsze portale naw bocznych. Otrzymał on dwuspadową wimpergę oraz ostrołuczne wejście flankowane siedmioma, na przemian mniejszymi i większymi kolumienkami i kolejnymi trzema kolumienkami obiegającymi małe przypory ryzalitu wejściowego. Kapitele ozdobiono przeplatającą się dekoracją roślinną z groteskowymi zwierzętami, archiwoltę natomiast wyróżniły trzy pasy jaśniejszego kamienia na tle czerwonego piaskowca. Podobną ciekawą dekorację uzyskano w obu portalach bocznych fasady, operując w archiwoltach naprzemiennie żółtym i czerwonym piaskowcem, przy czym w północnym portalu odmiennymi kolorami objęto poszczególne profile, a w południowym klińce. Oba wąskie portale boczne zamknięto ostrołucznie i ujęto po bokach kolumienkami. W północnym archiwoltę ozdobiono uskokami, profilowaniem i wzorem z czteroramiennych kwiatów, a kapitele udekorowano schematycznie ukazaną roślinnością. W południowym portalu umieszczono podobny zestaw dekoracyjnych elementów, ale wzbogacony o motyw szewronów i z kapitelami połączonymi w ciągły fryz z przeplatającymi się pnączami. Dodatkowe portale wejściowe do korpusu katedry znajdowały się od północy i południa na wysokości trzeciego przęsła, przy czym ten drugi prawdopodobnie prowadził lub miał prowadzić do krużganka otaczającego wirydarz, o ile został on wzniesiony.
Stan obecny
Katedra św. Magnusa jest dziś jednym z najlepiej zachowanych romańsko – gotyckich zabytków architektury na terenie Szkocji i jedną z nielicznych okazałych budowli katedralnych znajdujących się w tak dobrym stanie. Nowożytne i współczesne renowacje ograniczyły się do odtworzenia iglicy wieży wraz z podtrzymującym ją na wspornikach przedpiersiem, zrekonstruowania górnej, szczytowej partii południowego ramienia transeptu wraz z rozetami i sterczynami oraz ustawienia dwóch nowych sterczyn nawy głównej przy fasadzie zachodniej. Ponadto uzupełnieniom i naprawom ulegały w XIX wieku niektóre detale architektoniczne (np. laskowania i maswerki okienne) jednak prawdopodobnie powtarzają one pierwotne kształty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.