Historia
Kościół farny osady Kirkliston (pierwotnie zwanej Liston lub Temple Liston) zbudowany został na przełomie XII i XIII wieku. W 1244 roku jego konsekrację pod nieznanym wezwaniem przeprowadzić miał biskup St Andrews, David de Bernham, co mogło być związane z zakończeniem pierwszych prac remontowych, zwykle wymagających nowego wyświęcenia. Początkowo kościół wraz z osadą miał się znajdować pod patronatem rycerskiego zakonu templariuszy, a następnie joannitów. Prawdopodobnie przez krótki czas znajdował się w centrum politycznych wydarzeń w 1235 roku, gdy w Kirkliston zwołany został pierwszy odnotowany w przekazach szkocki parlament.
W 1387 roku dwór biskupi i kościół w Liston znajdować się miały w złym stanie z powodu wojen i najazdów. Tak przynajmniej twierdził biskup St Andrews, który wysłał do papieża petycję o rozszerzenie swojej bazy dochodów w Kirkliston na sam kościół (a ponadto na kościół parafialny w Kilmany). Klemens VII zlecił biskupowi Brechin ustalenie faktycznej sytuacji, zwłaszcza na temat zmniejszenia dochodów i wartości parafii. Niestety do zakończenia postępowania i złożenia sprawozdania albo nie doszło, albo nie zachowało się ono w przekazach pisemnych. W okresie późnego średniowiecza podejmowano szereg prób przyłączenia parafii Kirkliston do różnych organizacji i instytucji (np. szpitala św. Antoniego w Leith, czy planowanej kolegiaty w Falkirk), ale na początku XVI wieku kościół znajdował się w posiadaniu arcybiskupów St Andrews.
Wkrótce po zwycięstwie w Szkocji reformacji, w kościele zapewne zaczęto wprowadzać pierwsze nowożytne modyfikacje, w efekcie których rozebraniu uległo prezbiterium a wieża została obniżona. W pierwszej połowie XVII wieku średniowieczną budowlę powiększono o aneks południowy. Kolejne przekształcenia miały miejsce w 1822 roku, kiedy to dostawiono aneks po stronie północnej, co wymusiło częściowe wyburzenie romańskiej nawy kościoła. Następne prace przeprowadzono w 1865 i na jeszcze większą skalę w 1884 roku. W ich trakcie powiększono północną dobudówkę, a wnętrze przekształcono.
Architektura
Średniowieczny kościół usytuowano na niewielkim wzniesieniu, w niedalekiej odległości od północnego brzegu rzeki Almond, ku któremu opadały strome zbocza. Składał się on z pojedynczej nawy na rzucie prostokąta, o wymiarach w planie wnętrza 18,3 x 7,9 metra, do której od strony zachodniej dostawiono czworoboczną wieżę o długości boków wynoszącej 6,4 metra. Po stronie wschodniej pierwotnie mieściło się prezbiterium o nieznanym kształcie, sądząc po gzymsie nawy zachodzącym na wschodnią ścianę, wyraźnie węższe od nawy. Być może w okresie gotyku do nawy od północy i południa dobudowano czworoboczne kaplice o charakterze transeptu. Jako materiał budowlany romańskiego kościoła wykorzystany został piaskowiec, opracowany do formy układanych warstwami kostek i bardziej podłużnych ciosów.
Dwa zachodnie narożniki wieży wzmocnione zostały solidnymi, kwadratowymi w przekroju przyporami, poprowadzonymi na całej wysokości wieży, a także jedną cieńszą i niższą, dostawioną na osi fasady zachodniej. Rolę stabilizującą konstrukcję spełniać mógł również płytki ryzalit po stronie południowej, wewnątrz mieszczący spiralną klatkę schodową. Ponadto podstawę wieży ujęto wydatnym fazowanym cokołem. Oświetlenie wieży zapewniały wąskie otwory szczelinowe z rozglifieniami skierowanymi do środka. Być może większe przeźrocza znajdowały się na najwyższej kondygnacji, gdzie tradycyjnie zawieszano dzwony.
Zewnętrzne elewacje nawy podzielone zostały horyzontalnie mniej więcej w połowie wysokości gzymsem kordonowym, na dolną część cokołową i górną część okienną. Mury nawy wieńczył rząd masywnych wsporników, podtrzymujących wysunięte przed lico muru przedpiersie, na którym osadzono dwuspadowy dach. W odróżnieniu od wieży, ściany nawy nie wymagały podparcia przyporami, ani wzmocnienia lizenami. Oświetlające wnętrze okna musiały być niewielkich rozmiarów, być może zbliżone formą do okien wieży.
Wejście do kościoła prowadziło od południa, poprzez okazały jak na budowlę parafialną uskokowy portal, o półkolistym zamknięciu i szerokości prześwitu wynoszącej 1,5 metra. W uskoki wstawiono po siedem kolumienek z obu stron, podtrzymujących na kapitelach z motywami roślinnymi półkolistą archiwoltę, bogato zdobioną naprzemiennie ułożonymi wałkami, wklęskami i wzorami w jodełkę. Całość portalu miała 4,5 metra szerokości. Drugie romańskie wejście prawdopodobnie pierwotnie znajdowało się w północnej ścianie nawy. Portal ten był nieco skromniejszy, także uskokowy i półkoliście zamknięty bez tympanonu, flankowany trzema kolumienkami z każdej strony.
Stan obecny
Obecny kościół częściowo zachował romański charakter, przysłonięty jednak został od północny i południa późniejszymi dobudówkami. Niestety w trakcie ich budowy zniszczono większą część północnej ściany nawy oraz całą ścianę wschodnią. Zmianie uległo także zwieńczenie obniżonej wieży. W nawie nie zachowało się żadne średniowieczne okno, na miejscu których przepruto kilka nowożytnych otworów. Natomiast szczęśliwie zachowały się dwa wspaniałe romańskie portale, choć południowy jest obecnie zamurowany i mocno zniszczony, a północny przeniesiony został z pierwotnego miejsca do wschodniej ściany północnego aneksu. Oryginalne otwory okienne widoczne są w murach wieży. Gzyms kordonowy przetrwał zarówno na elewacjach wieży, jak i częściowo na murach nawy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Calendar of Papal Letters to Scotland of Clement VII of Avignon 1378-1394, red. C.Burnes, Edinburgh 1976.
Cowan I.B., The Parishes of Medieval Scotland, Edinburgh 1967.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.