Historia
W 1075 roku król Malcolm III i królowa Małgorzata nadali przywilej fundacyjny klasztorowi w Dunfermline, w którym pośród dóbr jakie nadawali, znalazła się wzmianka o hrabstwie Kirkcaladinit, jak pierwotnie nazywano Kirkcaldy. Sam kościół nadany został opactwu w czasach króla Dawida I, co potwierdził papież Aleksander III w 1163 roku. Wzmianka o kościele odnotowana została także w 1240 roku, gdy David de Bernham, biskup St Andrews, nadał go opactwu w Dunfermline, opatowi i braciom, aby zapewnili wikariuszy. Cztery lata później David de Bernham dokonał konsekracji kościoła w Kirkcaldy pod wezwaniem św. Patryka i św. Briciusa. Konsekracja ta zapewne miała wymiar symboliczny, a nie związany z pracami budowlanymi, gdyż w okresie od 1240 do 1249 roku de Bernham przeprowadził konsekrację ponad 140 kościołów swojej diecezji.
Kościół św. Patryka pozostawał pod kontrolą opactwa w Dunfermline do 1450 roku, kiedy to całe miasto, port, czynsze i inne drobne opłaty zostały przekazane radzie miejskiej Kirkcaldy. Miejscowa gmina, ze względu na port i silną kupiecką społeczność, była wówczas bogata, co pozwoliło u schyłku XV wieku rozbudować kościół o wieżę. Zamożność miasta wpłynęła zapewne też na fakt, iż w XVI stuleciu w kościele znajdowały się co najmniej trzy ołtarze pomocnicze wraz z obsługujacymi je kapelanami. W czasie reformacji, która na terenie Szkocji zwycięstwo odniosła w 1560 roku, wikariusz kościoła św. Patryka przeszedł na emeryturę, a George Scott, brat Thomasa Scotta, lairda Abbotshall, został mianowany pierwszym protestanckim duchownym w Kirkcaldy.
W XVII wieku za opiekę i konserwację budynku nadal odpowiedzialna była rada miejska. Choć rajcy wydawali zarządzenia o naprawach, kościół miał być poważnie zaniedbany. W 1604 roku rada nakazała zebranie pieniędzy na remont kościoła, a w 1606 roku fundusze miały zostać zebrane od parafian na naprawę południowej nawy bocznej. Liczba wiernych najwyraźniej rosła, ponieważ w 1612 roku rada uznała za stosowne mianować drugiego pastora. W 1618 roku dobudowana została kruchta przy nawie południowej. W 1637 roku pastor i zarządcy udali się do Edynburga, aby prosić o pieniądze na naprawę prezbiterium i dachu. Wizyta ta zakończyła się sukcesem i remonty wkrótce przeprowadzono. Już w 1642 roku sesja kościelna podjęła decyzję o powiększeniu kościoła o nową, zbliżoną do transeptu nawę boczną, wykonaną dwa lata później.
W 1650 roku armia Olivera Cromwella najechała Szkocję i wkroczyła do regionu Fife, zajmując Kirkcaldy i niszcząc wiele statków. Od tego czasu miasto na długi okres popadało w ubóstwo i dopiero pod koniec stulecia zaczęło odzyskiwać dobrobyt. Mniej więcej w tym samym czasie konieczne były naprawy dachu z łupka nad nawą północną i prezbiterium kościoła. W 1755 roku podwyższono wieżę, a w 1764 roku przy prezbiterium wzniesiono małą kruchtę. W 1805 roku częściowe zawalenie dachu wpłynęło na decyzję o budowie nowego, obszerniejszego korpusu kościoła, co przeprowadzono w latach 1807-1808. Prace te musiały być wykonywane pośpiesznie, gdyż już w 1828 roku doszło do częściowego zawalenia się galerii. Wnętrze kościoła było od tego czasu wielokrotnie przebudowywane, między innymi po pożarze w 1986 roku.
Architektura
Kościół zbudowany został na wzgórzu z widokiem na wody zatoki Kirkcaldy, przy czym forma wzniesienia mogła wpłynąć na brak dokładnego zorientowania budynku względem stron świata (odchylenie zamknięcia prezbiterium ku północy). W swoim ostatecznym średniowiecznym kształcie miał on formę trójnawową, czteroprzęsłową, po wschodniej stronie korpusu wyposażoną w mocno wydłużone prezbiterium na planie prostokąta, a po stronie zachodniej w czworoboczną wieżę na osi nawy głównej, o równej z nią szerokości. Od strony zewnętrznej kościół miał gładkie, pozbawione przypór lub pilastrów elewacje. W XV wieku prawdopodobnie utrzymany był w formach późnogotyckich, w Szkocji często nawiązujących do okresu romańskiego (koliste w przekroju filary międzynawowe, półkoliście zamknięte otwory okienne i portalowe).
Wieża kościelna zbudowana została z dużych, dokładnie opracowanych i układanych warstwami kwadratowych bloków jasnobrązowego kamienia oraz twardszego ciosanego kamienia o kolorystyce szarej, użytego w górnych partiach. Zewnętrzne elewacje wieży utworzono proste, pozbawione przypór, jedynie z gzymsem kordonowym dzielącym budowlę horyzontalnie na dwie części. Otwory okienne były nieliczne i wąskie. Klatkę schodową doświetlono zaledwie prostymi szczelinami, natomiast kondygnację z dzwonami wysokimi i wąskimi lancetami, fazowanymi od zewnątrz, rozglifionymi do wnętrza. W przyziemiu od południa umieszczono ostrołuczne wejście. W koronie mury zwieńczono przedpiersiem, prawdopodobnie pierwotnie blankowanym, osadzonym na uskokowych konsolach. Całość nawiązywała do innych późnośredniowiecznych dzwonnic kościołów farnych ze wschodniego wybrzeża Fife (np. Crail, Cupar, Dysart, Kilrenny).
We wnętrzu przyziemie wieży pierwotnie nakryte było sklepieniem kolebkowym, biegnącym na osi wschód – zachód. Wejście na pierwsze pięro zapewniać musiała drabina i otwór w sklepieniu lub zewnętrzne schody przystawiane do otworu wejściowego w ścianie północnej, nie utworzono bowiem murowanych schodów z przyziemia. Ewentualnie piętro połączone było z nawą główną, gdzie funkcjonowało wejście. Z pierwszego piętra wzwyż prowadził już spiralna klatka schodowa osadzona w narożniku południowo – zachodnim, zaczynająca się krótkim odcinkiem prostego biegu schodów. Trzecią kondygnację przykrywał drewniany strop i doświetlały jedynie otwory szczelinowe. Wyżej funkcjonowała kondygnacja z dzwonami, zajmująca taką wysokość jak dwa niższe pięra razem wzięte.
Stan obecny
Jedynym zachowanym średniowiecznym elementem kościoła w Kirkcaldy jest dziś zachodnia wieża. Cały korpus pochodzi z czasów przebudowy z lat 1807-1808. Sama wieża także nie uniknęła nowożytnych modyfikacji. Doprowadziły one do utworzenia zachodniego wejścia w przyziemiu, dwudzielnych okien na pierwszym piętrze i nadbudowania najwyższej kondygnacji. Ponadto usunięto blanki z przedpiersia, część pierwotnych okien zamurowano, zniszczeniu uległo sklepienie przyziemia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cowa I.B., The parishes of medieval Scotland, „Scottish Record Society”, vol. 93/1967.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
Irvine J., Kirkcaldy Old Parish Church 1244-1994, [b.m.w.] 1994.
Russell J., Pre-reformation churches in Fife and the Lothians, Edinburgh 1888.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.