Historia
Opactwo Kinloss ufundowane zostało około 1150 roku, jako jedna z wielu fundacji kościelnych króla Dawida I. Przeznaczono je dla braci zakonu cysterskiego, sprowadzonego do szkockiego Melrose przez tegoż samego monarchę w 1136 roku. Właśnie z klasztoru Melrose do Kinloss przybyli pierwsi zakonnicy, których zadaniem miało być wzmocnienie i stabilizacja chrześcijaństwa na dalekiej północy, w regionie Morey. W 1174 fundację zatwierdził papież Aleksander III, a wkrótce potem dzięki wsparciu i donacjom kolejnych szkockich możnych i królów (Malcolma, Wilhelma Lwa, Aleksandra II), opactwo weszło w okres szybkiego rozwoju. Jego dochody opierały się na otrzymanych rozległych ziemiach w północno – wschodnich rejonach Szkocji, od Inverness do Aberdeen, a także na przygranicznych ziemiach, aż do Berwick on Tweed na południu, gdzie zakładano liczne grangie (folwarki) na których pracowali cysterscy konwersi.
Budowa klasztoru zaczęła się zapewne wkrótce po przybyciu mnichów w połowie XII wieku. Początkowo musiały to być zabudowania jedynie tymczasowe, konstrukcji drewnianej. Poważniejsze prace budowlane mogły ruszyć w ostatniej ćwierci tamtego stulecia, po papieskim zatwierdzeniu fundacji, lecz te najstarsze zabudowania zostały znacznie zniszczone w trakcie pożaru z XIII wieku. Rozpoczętą około 1269 roku odbudowę, prowadzono już w nowej stylistyce gotyckiej.
W XIV wieku opactwo było już jednym z największych i najbogatszych na terenie Szkocji. Prawdopodobnie nie poniosło większych strat w trakcie wojny szkocko – angielskiej z przełomu XIII i XIV stulecia, z racji położenia na odległym północnym krańcu królestwa. W 1303 roku w jego pobliżu obozował Edward I, zapewne osobiście dbający by nie doszło do ekscesów wojskowych. W 1312 roku król Robert I obdarzył mnichów prawem połowów ryb na rzece Findhorn. Kolejne przywileje konwent otrzymał w 1328 roku, zaś w 1362 roku opat Richard ufundował w pobliżu szpital św. Jana Chrzciciela. Dobra sytuacja opactwa utrzymywała się również w XV wieku, kiedy to prowadzono prace remontowe, opat Adam de Tarras mędzy 1389 a 1414 rokiem ufundował dla siebie nową rezydencję, a około 1470 roku opat James Guthrie ukończył budowę kościelnej więży.
W 1528 roku opatem Kinloss wyznaczony został Robert Reid, związany także z kilkoma innymi siedzibami sakralnymi (opactwo Beauly, katedra Kirkwall). Zajmował on znaczną pozycję na dworze, między innymi biorąc udział w kilku poselstwach do Henryka VIII. W jego czasach dobra Kinloss przekształcone zostały w baronię, prowadzono też ostatnie w historii opactwa prace budowlane, których efektem było wzniesienie, czy też powiększenie w 1537 roku późnogotyckiego domu mieszkalnego opata oraz rok później klasztornej biblioteki. W 1538 roku Robert zatrudnił Andrew Bairhuma, cenionego malarza, by przez trzy lata ozdabiał w Kinloss ołtarze. Ponadto sprowadził Williama Lubiasa, flandryjskiego ogrodnika, który przyczynił się do wprowadzenia w regionie wielu ulepszeń w kultywacji owoców, a także nakłonił włoskiego humanistę Giovanniego Ferrerio do przybycia do Szkocji i nauczania tamtejszych mnichów.
Ostatni okres pomyślności dla klasztoru zakończył się wraz ze zwycięstwem w Szkocji reformacji w 1560 roku. Już nieco wcześniej Roberta Reida zastąpił na stanowisku jego bratanek Walter Raid, ostatni opat Kinloss, który rozwiązał konwent, ożenił się i wiódł w pełni świeckie życie. W 1583 roku klasztor przekazany został Edwardowi Bruce, mianowanemu w 1601 roku lordem Kinloss. Zachowane jeszcze zabudowania klasztorne w 1643 roku sprzedane zostały Alexandrowi Brodie z Lethan, który rozpoczął rozbiórkę i sprzedaż kamienia wojskom Olivera Cromwella z przeznaczeniem na budowę nowożytnej cytadeli w Inverness.
Architektura
Opactwo założone zostało po północnej stronie strumienia Kinloss Burn, którego prosty nurt wskazywałby, iż został uregulowany przez zakonników. Klasztor wraz z kościołem miał formę typową dla budownictwa cysterskiego, ze świątynią na planie krzyża łacińskiego w części północnej i przylegającymi do niej od południa trzema skrzydłami klauzury, otaczającymi czworoboczny wirydarz. Poza obrębem klauzury, po zachodniej stronie kościoła i w południowej części założenia, znajdować się musiała zabudowa gospodarcza klasztoru.
Długi na około 62 metry kościół opacki, składał się z trójnawowego korpusu o ośmiu lub dziewięciu przęsłach długości i formie bazyliki, transeptu zwieńczonego na przecięciu naw czworoboczną, zapewne niezbyt wysoką wieżą, wzniesioną dopiero w drugiej połowie XV wieku (reguła cysterska zakazywała budowy okazałych wież), oraz prostokątnego w planie prezbiterium po stronie wschodniej, posiadającego trzy nawy i szerokość równą korpusowi. Wschodnia część kościoła w Kinloss była jednym z zaledwie dwóch znanych w Szkocji cysterskich prezbiteriów, jakie odstępowały od tradycyjnego układu bernardyńskiego. Ze wschodnimi ścianami transeptu sąsiadowały niskie podsklepione kaplice, ale w Kinloss było ich jedynie po jednej przy każdym ramieniu, ze względu na trzy nawy prezbiterium. Korpus nawowy przy fasadzie zachodniej poprzedzony był okazałą kruchtą, prawdopodobnie zajmującą całą szerokość korpusu.
Za głównym portalem wejściowym kościoła, wewnątrz korpusu, dwa rzędy filarów zapewniały podział na nawy. Były one ujęte wokół trzonów wałkami i osadzone na czworobocznych cokołach oraz okrągłych w przekroju bazach z dwoma wałkami rozdzielonymi wklęską. Filary na przecięciu naw były masywniejsze, ujęte szesnastoma wałkami, z których mniejsze pośrodku boków flankowane były przez większe wałki narożne. Pięć pierwszych przęseł korpusu przeznaczonych było dla świeckich i konwersów, natomiast trzy kolejne oraz środek transeptu dostępne były już wyłącznie dla zakonników, którzy zasiadali w umieszczonych tam stallach chórowych, ograniczonych od zachodu lektorium, a od północy i południa ściankami działowymi. Jedynie od wschodu chór otwarty był na prezbiterium z umieszczonym na podwyższeniu głównym ołtarzem.
Klasztorny wirydarz, miejsce odpoczynku, kontemplacji, a także uprawy ziół i warzyw, miał w planie wymiary około 27 x 30 metrów. Otoczony był krużgankami łączącymi kościół ze wszystkimi trzema skrzydłami klauzury. Jak w większości opactw cysterskich stanowiły one nie tylko zadaszone ciągi komunikacyjne, ale były też miejscami nauki, odpoczynku i przeprowadzania niektórych uroczystości. Wschodnie skrzydło krużganka, łączące między innymi procesyjny portal nawy południowej kościoła i kapitularz, mogło być przykryte sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Skrzydło południowe z kolei kryte było jedynie drewnianą więźbą, opartą na kamiennych konsolach. W stronę wirydarza krużganek zapewne zwrócony był nieprzeszklonymi arkadami.
Tradycyjnie najważniejszą częścią klauzury było skrzydło wschodnie, mieszczące w przyziemiu kapitularz, czyli miejsce zgromadzeń mnichów pod przewodnictwem opata. Była to prostokątna, trójnawowa sala, wysunięta na wschodzie nieco poza prostokątny obrys murów skrzydła wschodniego, zwieńczona sklepieniem podtrzymywanym przez cztery centralne kolumny lub przez sześć kolumn wydzielających cztery przęsła. Od północy kapitularz sąsiadował z podłużną zakrystią o trzech przęsłach przykrytych sklepieniami z ciężkimi żebrami i gurtami (wschodnim krzyżowo – żebrowym, pozostałymi kolebkowymi). Z zakrystii przejść można było do wąskiej podsklepionej komory północnej, zapewne przeznaczonej na skarbiec. Od południa natomiast znajdowała się fraternia (miejsce pracy zakonników) i kalefaktorium (ogrzewane w zimie pomieszczenie), rozdzielone korytarzem prowadzącym na przykościelny cmentarz. Piętro wschodniego skrzydła, jak w większości klasztorów cysterskich, najpewniej mieściło dormitorium. Musiało ono być połączone z transeptem kościoła w celu umożliwienia szybkiego przedostania się mnichów na nocne i poranne modlitwy, oraz z latrynami na południu, których ścieki znajdowały ujście w przepływającym obok strumieniu. O ile mnisi spali w dużej sali z siennikami, to opat miał wydzieloną celę nad zakrystią, przykrytą sklepieniem krzyżowym z żebrami opadającymi na służki.
Skrzydło południowe klauzury w części wschodniej zajmowane było przez podłużne pomieszczenie o nieznanym przeznaczeniu. Od zachodu sąsiadowało ono z centralnie umieszczonym refektarzem, który w typowy dla cystersów sposób usytuowany był dłuższymi bokami poprzecznie do skrzydła południowego. Refektarz połączony został z krużgankiem okazałym portalem o półkolistym zamknięciu, flankowanym przez sześć kolumienek i zdobionym wzorami w jodełki, czterolistne kwiaty lub czteroramienne gwiazdy. Obok wejścia znajdował się kamienny lawatarz, czyli misa do obmywania rąk przed posiłkami, ujęta profilowaną archiwoltą ze zdobieniami podobnymi jak w portalu. Bracia jadali przy drewnianych stołach, przy czym stół opata umieszczony był w części południowej na podwyższeniu. Nie wiadomo gdzie mieściła się ambona dla mnicha czytającego Biblię w trakcie posiłków, ani gdzie znajdował się przypuszczalny otwór w ścianie, łączący refektarz z sąsiadującą od zachodu kuchnią, ułatwiający podawanie potraw i naczyń.
Skrzydło zachodnie klauzury mieściło na poziomie przyziemia dwa pomieszczenia: małą salę zwieńczoną sklepieniem podtrzymywanym przez pojedynczy filar w części południowej oraz dużą dwunawową, siedmioprzęsłową salę wypełniającą większą część skrzydła. W sali zwieńczonej sklepieniem podtrzymywanym przez sześć filarów znajdowało się cellarium, czyli klasztorne spiżarnie i magazyny. Oba powyższe pomieszczenia rozdzielał krotki korytarz stanowiący furtę wejściową do klasztoru, łączącą krużganek ze światem zewnętrznym. Piętro skrzydła zachodniego zapewne zajmowane było przez dormitorium konwersów, którzy z racji pracy na klasztornych folwarkach musieli mieć osobne pomieszczenia od mnichów.
Wolnostojący, sytuowany na południe od zabudowań klauzury dom opata z pierwszej polowy XVI wieku, prawdopodobnie powstał z przekształcenia starszego domu z XIV/XV wieku. Był budowlą w planie zbliżoną do prostokąta o wymiarach około 15 x 8,2 metra, do którego od północy i południa dostawiono po dwa mniejsze pomieszczenia, a w narożniku południowo – wschodnim cylindryczną wieżyczkę schodową. Wydaje się, iż przyziemie budynku mieściło podsklepioną kuchnię z kilkoma małymi spiżarniami, pierwsze piętro natomiast reprezentacyjną aulę oraz parę mniejszych izb z nią połączonych. Trzecia kondygnacja musiała być zajmowana przez komnaty mieszkalne, między innymi opacką sypialnię.
Stan obecny
Z okazałego niegdyś opactwa do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie ruiny południowego ramienia transeptu oraz przyległej do niego zakrystii i bocznej kaplicy. Kaplica stoi prawie w pełnej wysokości, za wyjątkiem ściany wschodniej. Widoczny jest także fragment murów skrzydła południowego z okazałym portalem wejściowym do refektarza. Na południe od niego obejrzeć można ruiny dawnego domu opata, wzniesionego w XVI wieku dla Roberta Reida, prawdopodobnie na miejscu starszej konstrukcji z XIV/XV wieku. Zachowało się w niej sklepienie, podobnie jak w sąsiedniej zakrystii, a także dwie wnęki ścienne w ścianie południowej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.