Historia
Kościół św. Jana w Killean zbudowany został w XII wieku, początkowo jako skromna, niewielka budowla sakralna. W początkach XIII wieku, być może w związku ze wzrostem liczby okolicznej ludności, kościół powiększony został o prezbiterium z bogatym detalem architektonicznym. Możliwe, że rozbudowa ta związana była z donacją ziemi, jakiej udzielił w 1222 roku Roderick, syn Reginalda, lorda Kintyre, co było zarazem pierwszą wzmianką pisemną o kościele. Następnie w XV wieku powiększono go o boczną kaplicę. W takiej formie świątynia funkcjonowała bez większych zmian aż do 1770 roku, kiedy to porzucono ją po wybudowaniu nowszego kościoła. Na początku XIX wieku stary kościół znajdował się w coraz gorszym stanie, co ostatecznie doprowadziło do zawalenia zachodniego szczytu nawy. Dopiero w połowie XIX stulecia zabytkowa budowla została częściowo wyremontowana przez ród MacDonaldów z Largie, którzy XV-wieczną kaplicę zaczęli wykorzystywać do własnych pochówków.
Architektura
Kościół zbudowany został na płaskim terenie zachodniej części półwyspu Kintyre, po południowej stronie od płynącego ku oceanowi strumienia Killean. Pierwotnie w XII wieku była to bardzo prosta romańska budowla na planie prostokąta, prawdopodobnie bez wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium. Jej mury od północy i południa rozdzielone były wąskimi oknami o półkolistych zamknięciach, głęboko rozglifionymi do wnętrza, a z niskimi uskokami od zewnątrz. Wejście znajdowało się w zachodniej części ściany południowej lub północnej, a może nawet w obu, naprzeciw siebie. Stanowić je musiał romański portal, zapewne o półkolistej archiwolcie.
W początkach XIII wieku po wschodniej stronie nawy dobudowane zostało prezbiterium, utworzone na rzucie krótkiego prostokąta o tej samej szerokości co nawa. Jego wschodnie narożniki wzmocnione zostały ciosami z poprowadzonym przez całą wysokość wałkowym profilowaniem. Wysokiej jakości kamieniarka zastosowana została także w obramieniach okien, umieszczonych od południa, wschodu i północy. Najokazalsze z nich znajdowały się za ołtarzem głównym, w ścianie wschodniej, gdzie umieszczono parę półkolistych otworów z rozglifieniami skierowanymi do wnętrza i fazowaniem skierowanym na zewnątrz. Wzdłuż całej zewnętrznej fazy poprowadzono ornament z czterolistnych kwiatów (ang. dogtooth), powyżej zaś profilowany gzyms z licznymi zagięciami i łukami wokół archiwolt. Wewnątrz natomiast okna oflankowano i rozdzielono kolumienkami, zwieńczonymi kapitelami pokrytymi dekoracją roślinną, opiętymi w połowie wysokości pierścieniami i osadzonymi na cokołach. Ponadto zewnętrzne części archiwolt ozdobiono motywem zwierzęcych masek, bardziej typowym dla Irlandii, niż zachodnich rejonów Szkocji. Okna w ścianach bocznych również zamknięto półkoliście i rozglifiono do wnętrza, ale już bez tak wyszukanych dekoracji, przez co oprócz nieco większej szerokości, były bardzo podobne do starszych okien nawy.
W XV wieku po północnej stronie prezbiterium zbudowana została prostokątna kaplica o osi wzdłużnej nietypowo prostopadłej do osi prezbiterium i całego kościoła, a nie równoległej. Dostępna była zaledwie wąskim przejściem z prezbiterium. Jej wnętrze przykryto ostrołucznym sklepieniem kolebkowym i doświetlono tylko dwoma oknami: północnym i wschodnim. Obydwa okna pomimo powstania u schyłku średniowiecza były wąskie, rozglifione głęboko do wnętrza, z romanizującymi półkolistymi zamknięciami.
Stan obecny
Kościół jest dziś niezadaszoną ruiną, za wyjątkiem przykrytej kaplicy północnej. Najstarsza nawa zachowała jedynie mury wzdłużne, bez zachodniej ściany szczytowej, natomiast XIII-wieczne prezbiterium ma wszystkie trzy ściany, ale jego narożnik południowo – wschodni został przemurowany w trakcie napraw z XIX stulecia. W murach zachowały się liczne okna z XII i XIII wieku, niestety niektóre zamurowane, a niektóre uszkodzone. W północnej kaplicy widoczne są dwa okna XV-wieczne. Nie przetrwał żaden ze średniowiecznych portali kościoła. We wnętrzu kościoła dojrzeć można natomiast kilka płyt nagrobnych z XIV-XVI wieku, pokrytych płaskorzeźbionymi mieczami, dekoracją roślinną, zwierzętami i jedną pełną postacią uzbrojonego rycerza.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., The Architecture of the Scottish Medieval Church 1100-1560, New Haven-London 2011.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, Argyll, An Inventory of the Ancient Monuments, volume I, Kintyre, Glasgow 1971.
Walker F.A., The buildings of Scotland. Argyll and Bute, London 2000.