Historia
Początki opactwa Kelso związane były z przybyciem w 1113 roku do Selkirk w Szkocji mnichów z francuskiego klasztoru Świętej Trójcy z Thiron. Trzynastu zakonników z opatem Ralphem obdarowanych zostało znacznymi nadaniami ziemskimi w Selkirk, Midlem, Bowden, Eildon, Melrose i Sprouston, oraz majątkami w miastach Berwick i Roxburgh. W 1128 roku zostali oni pod przewodnictwem trzeciego opata Herberta przeniesieni do Kelso, bliżej królewskiego zamku Roxburgh, gdzie niedługo później z fundacji króla Dawida I rozpoczęto budowę monumentalnego założenia klasztornego. Jego kościół pod wezwaniem Panny Marii i św. Jana w części wschodniej ukończono do 1152 roku, kiedy to w prezbiterium pochowany został królewski syn Henry, earl Northumberland, natomiast budowa korpusu nawowego trwała przez resztę XII wieku, a zachodnią wieżę prawdopodobnie ukończono krótko przed konsekracją w 1243 roku. W okresie tym Kelso było już jednym z największych i najbogatszych szkockich opactw. Wyświęcenie budowli przeprowadził biskup St Andrews, David de Bernham, który przed śmiercią w 1253 roku, co znamienne, zażyczył sobie być pochowanym w Kelso, a nie w stolicy diecezji.
W średniowiecznej Szkocji klasztor Kelso miał bardzo duże znaczenie, nie tylko gospodarczo – finansowe, ale i polityczno – kościelne. W 1147 roku wspomniany powyżej opat Herbert obrany został biskupem Glasgow, podczas gdy kolejny opat Arnold w 1160 roku wybrany został biskupem St Andrews. Następny opat o imieniu John w 1165 roku uzyskał od papieża mitrę, co oznaczało, że został zrównany z innymi biskupami, a jego klasztor podlegał odtąd bezpośrednio pod Rzym. Następca Johna, opat Osbert, posłował do papieża z ramienia króla Wilhelma Lwa, zaś w 1215 roku opat Henry przebywał w Rzymie na obradach czwartego soboru laterańskiego. O znaczeniu klasztoru świadczyły ponadto częste królewskie wizyty, takie jak uczestnictwo w 1256 roku młodego Aleksandra III i jego żony Margaret w procesji z Roxburgh do Kelso.
Opactwo usytuowane zostało w pobliżu królewskiego pogranicznego zamku i osady Roxburgh, jednego z ważniejszych centrów administracyjnych południowej Szkocji. Położenie to z jednej strony przyczyniło się do szybkiego rozwoju klasztoru, z drugiej jednak strony bliskość granicy z Anglią sprowadzała na mnichów zagrożenie w trakcie częstych konfliktów między oboma królestwami. Po raz pierwszy Kelso znacznie ucierpiało na przełomie XIII i XIV wieku, podczas pierwszej wojny o szkocką niepodległość. Zniszczenia były wówczas na tyle znaczne, iż zakonników w odbudowie musiały wspomagać inne konwenty tironezyjskie. Następnie w 1344 roku ledwo co odbudowane opactwo zniszczył przypadkowy pożar, po którym król Dawid II zezwolił mnichom na ścinanie drewna z lasów Selkirk i Jedwart, by mogli przeprowadzić konieczne naprawy.
Po relatywnie spokojnej drugiej połowie XV wieku, w 1511 roku Kelso przejął jako opat komendatoryjny Andrew Stewart, biskup Caithness. Wkrótce też konwent wszedł w okres upadku. W 1513 roku Szkoci ponieśli wielką klęskę w starciu z Anglikami pod Flodden, co pogrążyło kraj w chaosie, na skutek którego opactwo przejął David Ker z Cessford, laird Ferniehurst. Uczynił on bezprawnie opatem swego brata Thomasa, który zdołał się utrzymać na stanowisku kilka lat. W 1536 roku opatem został nawet bękarci i nieletni syn Jamesa Stewarta, tytularnie sprawujący urząd aż przez dwadzieścia jeden lat. Zabudowania klasztorne w tym czasie coraz bardziej podupadały, gdyż opaci komendatoryjni zainteresowani byli jedynie przejmowaniem wciąż dużych dochodów opactwa, nie byli natomiast skłonni do finansowania napraw lub reform.
W latach 1522-1523, w trakcie przygranicznych utarczek, miasto i klasztor zostały spustoszone. Na dodatek zrujnowane już Kelso w 1540 i 1542 roku zniszczyły wpierw wojska diuka Norfolk, a następnie earla Hertford. W trakcie walk z 1545 roku część szkockich obrońców wpierw ufortyfikowała się w klasztorze, a następnie uciekła do jednej z kościelnych wież, gdzie w grubych romańskich murach broniła się do zapadnięcia nocy, co pozwoliło części z nich uciec na linach pod osłoną ciemności. Earl Hertford planował następnie przekształcić klasztor w angielską fortecę, ale ze względu na zbyt duże nakłady pracy i możliwość odcięcia, plany te zarzucono, uznając że łatwiej zniszczyć klasztor, tak by nie mógł już stanowić oparcia dla nieprzyjaciół. W zrujnowanym opactwie po tych wydarzeniach wciąż mieszkało jeszcze kilku mnichów, jednak ostateczny kres konwentu i jego zabudowań spowodowała reformacja, podczas której w 1560 roku sfanatyzowany tłum wtargnął do opactwa. Choć jeszcze w połowie XVII wieku mała część kościoła klasztornego służyła jako świątynia parafialna, to w XVIII stuleciu z niegdyś wspaniałego opactwa pozostały już tylko mocno zdegradowane ruiny.
Architektura
Opactwo usytuowano w zakolu rzeki Tweed, w pobliżu jej północnych brzegów oraz nieopodal ujścia rzeki Teviot, wpadającej do Tweed po stronie zachodniej. Składało się ono z okazałego kościoła oraz przyległych do niego od południa trzech skrzydeł klauzury, które wraz z krużgankami zamykały wewnątrz wirydarz. Poza tą zwartą zabudową, w pewnym oddaleniu na południu i zachodzie stały zabudowania gospodarcze i pomocnicze, natomiast na południowym – wschodzie dwunawowy budynek klasztornej infirmerii o osi północ – południe. Od północy kościół sąsiadować miał z dużym cmentarzem, ogrodzonym niskim murem w celu zabezpieczenia przed zwierzętami. Nad częściowo uregulowaną przez mnichów rzeką, czy też odprowadzonym z niej kanałem, funkcjonował młyn wodny. Obok klasztoru co najmniej od XIII wieku znajdowała się osada Easter Kelso, oddzielona od leżącej nieco dalej w górę rzeki Wester Kelso.
Kościół opacki uzyskał bardzo nietypową dla Szkocji formę, która uczyniła go budowlą wyjątkową, inspirowaną romańskim budownictwem sakralnym z regionu Renu, a bliżej angielskimi katedrami, takimi jak w Ely w hrabstwie Cambridgeshire, czy w Bury St Edmunds. O niezwykłej formie zadecydowało wzniesienie dwóch monumentalnych transeptów, połączonych z trójnawowym, sześcioprzęsłowym, bazylikowym korpusem oraz z krótkim, ale także trójnawowym prezbiterium, na wschodzie zakończonym apsydą. Główny transept usytuowano we wschodniej części kościoła, na wysokości chóru. Był on zaopatrzony przy ścianach wschodnich w dwie apsydialne, półkoliste kaplice boczne, a pośrodku, na skrzyżowaniu naw przechodził w masywną czworoboczną więżę. Drugi transept stanowił zachodnią fasadę kościoła, poprzedzoną przez kruchtę będącą przedłużeniem nawy głównej, o tej samej wysokości co ona. Transept zachodni posiadał nieco mniejszą szerokość niż wschodni, nie był też zaopatrzony w boczne kaplice apsydialne, ale podobnie zwieńczony był masywną, czworoboczną wieżą. Kolejną cechą charakterystyczną kościoła były cylindryczne i ośmioboczne wieżyczki na przedłużeniu lizeno przypór, w które zaopatrzone były narożniki obu ramion transeptów, nawy głównej oraz wieży. Przypuszczać można, iż w podobny sposób zwieńczona była także wschodnia część budowli.
Główne wejście do kościoła, wykorzystywane jedynie podczas ważniejszych ceremonii, znajdowało się w wysokiej, trójkondygnacyjnej kruchcie zachodniej. Tworzył je osadzony w płytkim ryzalicie uskokowy portal o bardzo bogato profilowanej i zdobionej różnorodnymi motywami (ząbki, jodełki, zwoje) półkolistej archiwolcie, opartej na kapitelach oraz umieszczonych w uskokach kolumienkach. Dla codziennego użytku ludności świeckiej przeznaczone było wejście umieszczone w północnym ramieniu transeptu zachodniego, w płytkiej kruchcie zaopatrzonej w półkolisty portal, flankowany osadzonymi w uskokach kolumienkami, z kapitelami płaskorzeźbionymi liśćmi i muszelkami. Ponad portalem zastosowano fryz z przenikających się nadwieszanych arkadek o półkolistych zamknięciach, zamontowanych na rzeźbionych wspornikach (podobny do zastosowanego w opactwie Dunfermline, czy w kościele w Dalmeny). W grubości muru nad portalem mieściło się małe pomieszczenie, dostępne schodami w dół z poziomu galerii triforium, doświetlane pięcioma szczelinowymi otworami umieszczonymi pomiędzy nadwieszonymi arkadkami. Płytką kruchtę zwieńczono trójkątnym szczytem, z elewacją zdobioną motywem kraty. Zarówno szczyt, jak i kondygnację z arkadkami, oddzielono od portalu gzymsem kordonowym.
Głównym elementem zachodniej fasady kościoła było zajmujące dwie kondygnacje półkoliście zamknięte okno, flankowane wnękami ze ślepymi, półkolistymi, przecinającymi się arkadami, opartymi na smukłych wałkach z pierścieniami pośrodku. Jeszcze wyżej, oddzielone dwoma liniami gzymsów, wnętrze okazałej kruchty oświetlało okrągłe okno, po którego bokach z szerokich przypór wyrastały wieloboczne wieżyczki mieszczące spiralne klatki schodowe. W podobny sposób ukształtowano północne i południowe ramiona obu transeptów, z elewacjami rozdzielonymi horyzontalnie gzymsami kordonowymi, choć tamtejsze narożne wieżyczki były cylindryczne, nie wieloboczne, a okna poniżej okulusów porozmieszczano parami. Z nich okna najwyższej kondygnacji były nieco mniejsze i prostsze, natomiast większe dolne oflankowano kolumienkami z kapitelami osadzonymi w uskokach muru. Narożne wieżyczki wieńczące lizeno przypory stanowiły też cechę charakterystyczną wież, których elewacje przepruto z każdej strony triadą lancetowatych, wysokich okien i dwóch wypełnionych czwórliśćmi okulusów poniżej. Przyziemie zachodniej kruchty i transeptu udekorowano motywem ślepych przenikających się arkad, natomiast w kąty lizeno przypór i murów na całej wysokości wstawiono wałki.
Podobnie jak w każdym kościele klasztornym, miejscowa społeczność wiernych wejść mogła jedynie do korpusu nawowego, podczas gdy wschodnia część budynku, oddzielona przegrodą lektorium, zarezerwowana była wyłącznie dla zakonników. Tam, na wysokości wschodniego transeptu mieścił się chór mnichów z drewnianymi stallami po bokach, które odgradzały główną nawę od bocznych, pozostawiając otwartą przestrzeń jedynie ku wschodowi, z widokiem na umieszczony na podwyższeniu główny ołtarz. Ponadto nawy boczne i kaplice wypełniało kolejnych dwanaście lub trzynaście mniejszych ołtarzy, przy których zakonnicy celebrowali prywatne msze. Korpus kościoła zwieńczony miał być nad nawą główną drewnianą, być może otwartą więźbą dachową, zaś nad nawami bocznymi sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Kościół pokryty był ołowianymi dachami, przy czym wieże zwieńczone były dachami czterospadowymi, nawa główna i transepty dwuspadowymi, a nawy boczne jednospadowymi. Posadzkę kościoła częściowo tworzyły kamienne płyty, na początku XVI wieku częściowo również goła ziemia, choć możliwe, iż wcześniej budynek posiadał jakąś bardziej wyszukaną podłogę.
Wnętrze zachodniego transeptu, podobnie jak elewacje zewnętrzne, na poziomie przyziemia udekorowane było przenikającymi się ślepymi arkadkami, opartymi na rzędzie wsporników z dekoracją roślinną i muszelkową. We wschodnim krańcu południowego ramienia transeptu arkadki przerwano niską wnęką, w której umieszczono piscinę i dwie półki ścienne obsługujące boczny ołtarz. Wyżej wewnętrzne elewacje transeptu tworzyły trzy rzędy półkolistych arkad, odpowiadające trzem poziomom okien od strony zewnętrznej. Przyziemie wieży zachodniej na każdą stronę otwierało się wysokimi arkadami o ostrołucznych już, czyli powstałych najwcześniej na początku XIII wieku archiwoltach. Arkady na przecięciu naw, a więc i cała wieża, opierały się na czterech masywnych filarach, ujętych wałkami z kapitelami o motywach roślinnych. Szersze wałki, czy też półkolumny, miały za zadanie podtrzymywać podłucza archiwolt podwieżowych arkad, natomiast smuklejsze wałki dźwigały profilowanie zewnętrznych części tychże archiwolt. Wyżej dwie kondygnacje wieży otwierały się półkolistymi przeźroczami i arkadkami, trzecia zaś otworami lancetowatymi.
Wnętrze korpusu kościoła, potraktowane w wyjątkowo bogaty i dekoracyjny sposób, podzielone zostało na trzy poziomy. Najniższy stanowiły raczej niskie i ściśnięte arkady o półkolistych zamknięciach, osadzone na masywnych cylindrycznych filarach międzynawowych z muszelkowymi kapitelami. Filary od wschodu i zachodu ujęte były półwałkami, niosącymi na kapitelach wewnętrzne części archiwolt arkad, a od strony naw bocznych półwałkami dźwigającymi sklepienia (układ podobny do zastosowanego w Ely, Peterborough, czy Thorney). Archiwolty arkad międzynawowych były aż poczwórnie fazowane z obu stron, z głębokimi rowkami pomiędzy każdą fazą. Środkową kondygnację nawy głównej oddzielono od dolnej gzymsem z motywem jodełki. Wypełniały ją rzędy niedużych, także półkoliście zamkniętych arkad, ignorujących podział na przęsła, otwartych z jednej strony na wnętrze kościoła, a z drugiej na galerię w grubości murów. Galeria ta otaczała także ramiona transeptu i kruchty zachodniej, najpewniej dając możliwość obejścia całego kościoła. Jej arkady oparte były na kolistych i wielobocznych filarkach z kapitelami muszelkowymi lub głowicami pokrytymi uproszczonymi płaskorzeźbionymi liśćmi. Trzeci, najwyższy poziom stanowiły rzędy kolejnych wąskich arkad, które otwierały się na jeszcze jedną wewnętrzną galerię na wysokości clerestorium. Arkady te były naprzemiennie nieco szersze i węższe, co odpowiadało półkolistym oknom po stronie zewnętrznej, rozmieszczonym po dwa na przęsło i rozdzielonym płytkimi pilastrami. Arkady clerestorium podpierały filarki z trzema zaostrzonymi półwałkami, wyposażone w kapitele zdobione uproszczonymi liśćmi i żabkami. Profilowanie archiwolt arkad clerestorium utworzono podobne do tych w triforium. Nietypowym rozwiązaniem było, iż wszystkie trzy poziomy arkad były w stosunku do siebie całkowicie niezależne, a co więcej dookolne korytarze w grubościach muru zastosowano także na dwóch najwyższych kondygnacjach wieży zachodniej (przypuszczalnie podobne istniały także w wieży wschodniej).
Otoczony krużgankami wirydarz miał w planie kształt czworoboku o bokach długości około 30 metrów, sąsiadującego z korpusem nawowym w ten sposób, iż ograniczające go od wschodu i zachodu skrzydła klauzury usytuowane były na przedłużeniu południowych ramion transeptów. Wschodnie skrzydło w przyziemiu mieściło kapitularz, który wystawał poza zwarty czworobok klauzury w stronę wschodnią. Nie wiadomo jak dokładnie wyglądał, ale ponieważ codziennie zbierać się w nim musiał na obrady cały konwent pod przewodnictwem opata, zapewne wyposażony był w umieszczone przy ścianach kamienne lub drewniane ławy, a na krużganek musiał być otwarty portalem wejściowym i przeźroczami, tak by obradom mogli przysłuchiwać się nowicjusze i konwersi. Piętro skrzydła wschodniego najpewniej mieściło dormitorium mnichów, zapewne połączone bezpośrednio z transeptem na północy w celu możliwości szybkiego udania się na nocne i poranne modlitwy oraz z latrynami na południu, które zapewne skanalizowano odpływami z rzeką.
Skrzydło południowe klauzury zajmowane było przez duży refektarz, przypuszczać można także, iż mieściła się tam kuchnia. Nie wiadomo natomiast gdzie dokładnie znajdował się wspominany na początku XVI wieku drugi, mniejszy refektarz. Skrzydło zachodnie wzorem innych opactw prawdopodobnie mieściło cellarium – klasztorne spiżarnie oraz być może pomieszczenia konwersów i pokoje dla gości. W północnej części, w sąsiedztwie transeptu, mieściło przykryty kolebką korytarz łączący krużganek z wejściem do klasztoru. Był on wyposażony w kamienne ławy po bokach, nad którymi utworzono bogato zdobione ślepe arkady z wałkami, płaskorzeźbionymi głowicami i gzymsem powyżej. Oba skrzydła: wschodnie i zachodnie, były znacznie przedłużone ku południowi poza linię skrzydła południowego, najpewniej tworząc w pobliżu rzeki drugi, mniejszy dziedziniec ze wspominanymi w przekazach historycznych ogrodami i sadami. Usytuowana na południowym – wschodzie infirmeria, podzielona była na nawy o nierównej szerokości rzędem filarów, na przemian ośmiobocznych i okrągłych, co wykazywałoby na jej pochodzenie z późnych lat XII wieku.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z niegdyś najbardziej niezwykłej romańskiej budowli sakralnej na terenie Szkocji, przetrwał jedynie zachodni transept kościoła klasztornego, wraz z wieżą i przyległym od południa sklepionym pomieszczeniem, niegdyś będącym częścią skrzydła zachodniego klauzury oraz południowo – zachodni fragment nawy. Obie te części kościoła przetrwały praktycznie do pełnej wysokości, podczas gdy wygląd pozostałej części kościoła opackiego znany jest głównie dzięki szczęśliwie zachowanemu opisowi z 1517 roku. Ślady po drugim transepcie oraz infirmerii odkryte zostały w trakcie prac archeologicznych, natomiast widoczne dziś krużganki są praktycznie w całości kreacją nowożytną (w ścianie zachodniej krużganka wtórnie osadzono romański portal, przypuszczalnie pochodzący z dawnego kapitularza).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
Henderson C., Kelso Abbey, a brief history, Kelso 2010.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of Roxburghshire, volume 1, Edinburgh 1956.