Historia
Kaplica św. Niniana zbudowana została na początku XIV wieku, prawdopodobnie w celu zastąpienia starszej świątyni z XII/XIII wieku. Służyła miejscowej społeczności skupionej wokół portu Whithorn, a także pielgrzymom przybywającym do sanktuarium św. Niniana. Przybijali oni do pobliskiej przystani, skąd udać się mogli do kaplicy w podziękowaniu za bezpieczną podróż.
Nie wiadomo do kiedy kaplica funkcjonowała, przypuszczać jedynie można, iż jej opuszczenie i popadnięcie w ruinę związane było z nadejściem reformacji, a w konsekwencji z zakończeniem ruchu pielgrzymkowego i upadkiem znaczenia świętych. W 1864 roku jeden z mieszkańców miał wziąć część z kamieni kaplicy w celu budowy własnego domu. Rabunkowa działalność na szczęście została wstrzymana, gdy w 1898 roku markiz Bute sfinansował pierwszą renowację zabytku, przeprowadzoną przez Petera MacGregora Chalmersa.
Architektura
Kaplicę wzniesiono na skalistym cyplu, usytuowanym pośrodku wyspy o kamienistych i poszarpanych brzegach. Położona była na północ od niewielkiej piaszczystej zatoczki, zdatnej do przybijania łodzi. Pierwotnie otoczona była kamiennym murem, wewnątrz którego nie funkcjonował jednak, jak to najczęściej bywało cmentarz. Była to bardzo prosta, salowa budowla o kształcie prostokąta mierzącego 9,4 x 5 metrów wewnątrz grubych na 0,8 metra murów, przykrytych pojedynczym dachem dwuspadowym nad dwoma trójkątnymi szczytami.
Wejście do kaplicy prowadziło od południa, poprzez portal umieszczony w zachodniej części ściany wzdłużnej. Wnętrze budowli doświetlały dwa małe, rozglifione do wnętrza okna, przeprute w ścianie północnej i południowej. Oba prawdopodobnie zamknięte były lancetowato. Trzecie, dużo większe okno ostrołuczne, oświetlało ołtarz od strony wschodniej. Pierwotnie wypełnione było dwudzielnym maswerkiem i rozglifione obustronnie. Niewielki, wysoko przebity otwór szczelinowy, mógł też doświetlać wnętrze poprzez zachodni szczyt kaplicy.
Wnętrze kaplicy nie było urozmaicone żadnymi wyszukanymi dekoracjami. Detal architektoniczny stanowiła niewielka wnęka ścienna od północy, piscina w przeciwległej ścianie południowej, kolejna wnęka ścienna umieszczona zaraz obok i kamienna chrzcielnica. Bardziej nietypowym elementem była półka, utworzona z pojedynczego kamienia po prawej stronie osiowego okna. Wiernym służyła długa kamienna ława ułożona wzdłuż zachodniej ściany. Kaplica najpewniej przykryta była otwartą więźbą dachową lub ewentualnie drewnianym stropem.
Stan obecny
Kaplica jest dziś pozbawioną zadaszenia trwałą ruiną, mającą mury zachowane do pełnej wysokości, lecz oblicowane nowożytną kamieniarką z czasów XIX-wiecznej renowacji. Po stronie południowej widać także krótki fragment dawnego muru obwodowego kaplicy. W miejscu portalu wejściowego do kaplicy zieje duża wyrwa, powstała zapewne po rozgrabieniu ciosowych ościeży. Także otwory okienne uległy uszkodzeniu i częściowej naprawie w XIX wieku. Obecnie mają formę prostokątną, zamiast lancetowatej. W środku widoczna jest wnęka ścienna oraz pozostałości pisciny. Wstęp na teren zabytkowej budowli jest wolny. Z powodu obniżenia poziomu linii brzegowej jest ona dziś połączona z resztą lądu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Donaldson G., Radford C.A., Whithorn and the ecclesiastical monuments of Wigtownshire, Edinburgh 1997.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Stell G.P., Exploring Scotland’s heritage: Dumfries and Galloway, Edinburgh 1986.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fourth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume I), county of Wigtown, Edinburgh 1912.