Historia
Średniowieczny kościół według legendy powstać miał na wzgórzu, gdzie w drugiej połowie VI wieku nauczał święty Kolumban, nawracający pogańskiego piktyjskiego króla Brudę, który podarować miał chrześcijanom teren pod budowę świątyni. Pierwsze pewniejsze wzmianki o funkcjonowaniu w Inverness kościoła pod wezwaniem św. Marii pojawiły się w źródłach pisanych między 1165 a 1171 rokiem, w przywileju wydanym przez Wilhelma Lwa dla proboszcza Thomasa. W 1199 król przekazać miał kościół opactwu Arbroath, lecz wkrótce budynek znalazł się w rękach biskupstwa Moray. W 1233 roku w pobliżu kościoła swój klasztor usytuowali mnisi dominikańscy, lecz ten nadal pełnił funkcję świątyni parafialnej. W XIV wieku został przebudowany lub powiększony o wieżę.
Kościół św. Marii prawdopodobnie nie odniósł zniszczeń w trakcie szkockiej reformacji w drugiej połowie XVI wieku, która w Inverness przebiegła w miarę spokojnie, z łatwym przejściem protestantów na stanowiska miejscowych pastorów. Z pewnością kościół funkcjonował aż do XVIII wieku, kiedy to podupadł. W 1770 roku znajdował się już w złym stanie technicznym. Wówczas to większość średniowiecznej budowli została rozebrana, a na jej miejscu wzniesiono nowy korpus nawowy. W 1891 roku dobudowano do niego dwie kruchty i kaplicę.
Po upadku powstania jakobickiego w 1746 roku, w wieży kościelnej więziono żołnierzy rojalistycznych, wziętych do niewoli po bitwie pod Culloden, niedaleko Inverness. Zostali oni następnie rozstrzelani na przykościelnym cmentarzu, przy wieży kościelnej, na której pozostały ślady po kulach muszkietów. Część ze skazanych nie była w stanie stać o własnych siłach w trakcie egzekucji, dlatego podpierano ich kamieniami nagrobnymi, a żołnierze celowali opierając broń na przeciwległych nagrobkach.
Architektura
Kościół wzniesiono na niewysokim wzgórzu zwanym górą św. Michała, tuż przy wschodnim brzegu rzeki Ness, w pobliżu jej ujścia do cieśniny Beauly Firth. Średniowieczna budowla w XIV/XV wieku przypuszczalnie była jednonawowa, z wyodrębnionym po stronie wschodniej prezbiterium, kaplicą lub ramieniem transeptu po stronie północnej i usytuowaną od zachodu czworoboczną więżą z XIV wieku. Po podwyższeniu u schyłku średniowiecza wieża podzielona była na pięć kondygnacji. Mieściła portal wejściowy w przyziemiu elewacji zachodniej oraz drugi powyżej, prowadzący na pierwsze piętro, dostępny zapewne za pomocą drewnianych schodów. Drugie i trzecie piętro wieży oświetlane były bardzo wąskimi oknami, jedynie na najwyższej kondygnacji, gdzie zawieszone były dzwony, przepruto większe okna ostrołuczne.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego ze średniowiecznej budowli przetrwała jedynie XIV-wieczna wieża. Pozostała część budowli, łącznie z najwyższą kondygnacją wieży oraz jej hełmem, jest już dodatkiem nowożytnym. Kościół wciąż pełni funkcje liturgiczne. Obecnie znany jest pod nazwą Starego Wysokiego Kościoła (ang. Old High Church).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barron E.M., Inverness in the Fifteenth Century, Inverness 1906.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Miller J., Inverness, Edinburgh 2004.
Perry D., Inverness: an historical and archaeological review, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 128/1998.
Pollitt A.G., Historic Inverness, Perth 1981.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.