Historia
Pierwszy kościół w Inverkeithing funkcjonował już w XII wieku, gdyż w 1139 roku niejaki Waldeve, syn Gospatricka, zapisał go benedyktyńskiemu opactwu Dunfermline („Waldenus, filius Gospatricii de ecca de Invirkethi”). Donację tą potwierdził w 1184 roku papież Lucjusz III. W XIII wieku romańską budowlę zastąpiono kościołem poświęconym w 1244 roku przez biskupa de Bernhama z St Andrews. Pod koniec XIII wieku mógł on zostać uszkodzony w trakcie walk z Anglikami z czasów pierwszej wojny o szkocką niepodległość.
Gotycki kościół parafialny w Inverkeithing zbudowany został w XIV wieku, prawdopodobnie na miejscu starszej świątyni i być może przy częściowym wykorzystaniu murów z XIII wieku. Dokumenty datowane na 1311 i 1314 rok wskazywałyby, że w tym czasie prowadzono prace nad jego wschodnią, prezbiterialną częścią. Aż do 1330 roku toczyły się spory między wikariuszem Williamem Gugy, jego następcą Johnem z Kinross i mnichami z Dunfermline o koszty robót budowlanych. Następnie pod koniec XV wieku lub na początku XVI stulecia gotycką budowlę powiększono o wieżę lub też, co bardziej prawdopodobne, przebudowano zwieńczenie wieży dostawionej jeszcze w drugiej połowie XIV wieku. Przez cały XV wiek we wnętrzu kościoła z inicjatywy mieszczan i przedstawicieli miejscowej szlachty fundowano liczne boczne ołtarze.
W 1560 roku, po zwycięstwie w Szkocji reformacji, prezbiterium kościoła św. Piotra stało się zbędne dla nowej liturgii. Z czasem przestało być użytkowane i popadło w zaniedbanie, a następnie zostało rozebrane i zajęte nowożytnymi pochówkami oraz pomieszczeniem gospodarczym. Wykorzystywany przez protestantów korpus nawowy został naprawiony wraz z wieżą w latach 1618-1641. Jego kolejne remonty przeprowadzano w 1675, 1692 i w drugiej połowie XVIII wieku, prawdopodobnie bez istotnych zmian strukturalnych. Niestety w 1825 roku korpus nawowy zniszczył pożar, po którym został rozebrany. Na jej fundamentach rok później wzniesiono nową budowlę.
Architektura
Kościół znajdował się w północno – wschodniej części średniowiecznego Inverkeithing, w obrębie obwodu obwarowań, początkowo drewniano – ziemnych, zapewne od początku XVI wieku murowanych. Usytuowany został przy głównej ulicy przebiegającej przez całe miasto mniej więcej na osi południowy – zachód, północny – wschód, ograniczonej z dwóch stron głównymi bramami miejskimi. Znajdował się w obrębie odgrodzonego od zabudowań mieszkalno – gospodarczych cmentarza. Po jego południowej stronie boczna uliczka wybiegać mogła w kierunku portu w zatoce, natomiast po stronie wschodniej ku furcie lub bramie, przy strumieniu spływającym do zatoki.
Kościół św. Piotra w XIV i XV wieku składał się z korpusu o trzech nawach, krótkiego prezbiterium z prostym zamknięciem po stronie wschodniej i czworobocznej wieży na osi fasady zachodniej. Ponadto od północy do prezbiterium przylegać mógł aneks z zakrystią. Wiadomo, iż przed zniszczeniem korpus przykryty był trzema osobnymi dachami ponad każdą nawą. W planie miał wymiary zbliżone do kwadratu o wielkości około 20,4-21 x 20,1 metrów, przy czym nawa główna miała szerokość około 7,9 metra, a nawy boczne po 4,8 metra szerokości. Prezbiterium szerokością było zbliżone do nawy głównej i zapewne nieco niższe od niej.
Wieża kościelna wzniesiona została na planie kwadratu o długości boków wynoszącej 6,7 metra. W obu narożnikach zachodnich wzmocniona została dwoma umieszczonymi prostopadle przyporami, oraz pojedynczą przyporą w narożniku północno – wschodnim. W narożu południowo – wschodnim wzmacnianie konstrukcji powierzono wielobocznej wieżyczce komunikacyjnej. W przyziemiu elewacji północnej umieszczono nieduży portal, a kolejny osadzono po stronie południowej. Pierwsze i drugie piętro wieży doświetlono wąskimi oknami ostrołucznymi, natomiast najwyższą kondygnację w której mieściły się dzwony przepruto dużymi oknami z maswerkami. Ponadto elewacje wieży rozdzieliły dwa gzymsy kordonowe oddzielające przyziemie od pierwszego piętra i drugie piętro od najwyższej kondygnacji. Prawdopodobnie w XV lub XVI wieku wieżę zwieńczono przedpiersiem osadzonym na wystających z lica muru wspornikach.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego ze średniowiecznej budowli przetrwała jedynie XIV-wieczna wieża kościelna z XV/XVI-wiecznym przedpiersiem. Maswerki jej okien oraz niektóre ościeża okienne zostały wymienione w trakcie renowacji, zamontowano też nowe wejście zachodnie oraz współczesną iglicę, najpewniej na miejscu starszej, być może jeszcze średniowiecznej. Jako, że korpus nawowy powstać miał na fundamentach oryginalnej budowli, prawdopodobnie jego rozmiary zbliżone są do pierwotnych. Mocno obniżona północna ściana średniowiecznego prezbiterium znajduje się obecnie poniżej poziomu gruntu, pod obecnym murem nowożytnym, który nie leży z nim całkowicie w linii. Po wschodniej i południowej stronie prezbiterium, współczesne mury są idealnie dopasowane do średniowiecznych partii, które wznoszą się nad gruntem na różnej wysokości. Miejsce, w którym znajdowało się XIV-wieczne prezbiterium uległo największym naruszeniom w wyniku cmentarnych pochówków i wstawienia pomieszczenia magazynowego. Wewnątrz kościoła obejrzeć można późnogotycką chrzcielnicę z XVI wieku posadowioną na trzonie pochodzącym jeszcze z XIV stulecia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Russell J., Pre-reformation churches in Fife and the Lothians, Edinburgh 1888.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Simpson A.T., Stevenson S., Historic Inverkeithing, the archaeological implications of development, Glasgow 1981.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.