Historia
Klasztor franciszkański w Inverkeithing założony został w okresie panowania króla Dawida II, około połowy lub w drugiej połowie XIV wieku. Być może odnosiła się do niego bulla fundacyjna papieża Klemensa VI z 1346 roku, która zezwalała na budowę klasztoru franciszkańskiego w Lanark oraz drugiego, nienazwanego konwentu, umieszczonego dalej od niebezpiecznego pograniczna szkocko – angielskiego. Z pewnością klasztor funkcjonował już w 1384 roku, kiedy to zarządcy miasta, zgodnie z nadaniem Roberta II, przekazali braciom sumę należną z kamienicy, w której w Inverkeithing zamieszkiwali. Ponadto Robert II zwolnił wówczas zakonników z Inverkeithing z wpływów należnych Koronie i wszelkich innych obciążeń świeckich.
Kres klasztorowi franciszkańskiemu z Inverkeithing przynieść musiała reformacja, która w Szkocji zwyciężyła w 1560 roku. Już jednak w 1559 roku siedzibę tamtejszych zakonników opisywano jako znajdującą się w ruinie. Zabudowania klasztorne przejęła wówczas rada miejska i prywatni właściciele. Zostały one szybko pozbawione wszelkich cennych elementów i z czasem w większości rozebrane na materiał budowlany. Jedynie skrzydło zachodnie, po przekształceniu w XVII wieku, zaadoptowane zostało na kamienicę mieszkalną. Jej gruntowny remont i przebudowę przeprowadzono w latach 30-tych XX wieku.
Architektura
Klasztor w Inverkeithing był niedużym założeniem składającym się z trzech skrzydeł i kościoła po stronie północnej, otaczających wewnętrzny czworoboczny wirydarz. Usytuowano je mniej więcej w środkowej części miasta, tuż przy głównej drodze przebiegającej z północnego – wschodu na południowy – zachód, ku przeprawie przez Firth of Forth i dalej ku Edynburgowi. Poniżej klasztornych budynków, po wschodniej stronie klauzury, rozciągał się klasztorny sad, pierwotnie otoczony od północy i południa wysokimi murami i sięgający brzegu zatoki.
Kościół klasztorny najpewniej był budowlą jednonawową z czworobocznym prezbiterium po stronie wschodniej, być może poprzedzonym czworoboczną wieżą na przedłużeniu nawy. Układ taki był bardzo popularny w szkockich i irlandzkich świątyniach mendykanckich niewielkich i niezbyt bogatych konwentów. W XIV i XV wieku świątynię oświetlać musiały okna ostrołuczne, zapewne rozglifione do wnętrza. Zwyczajowo najokazalsze, wypełnione maswerkami okna, znajdowały się w ścianie wschodniej prezbiterium i ścianie zachodniej nawy. Elewacja południowa prawdopodobnie nie miała okien lub były one niewielkie, ze względu na zadaszenie sąsiedniego krużganka. Wejście skierowane musiało być na główną ulicę miasta, w więc w stronę zachodnią. Dodatkowe portale musiały także komunikować kościół z krużgankiem i zakrystią w skrzydle wschodnim.
Skrzydło zachodnie klauzury najpewniej utworzone zostało z gotyckiej kamienicy, przekazanej mnichom przez króla po założeniu klasztoru. Posiadało dwie kondygnacje, z częścią pomieszczeń przykrytych ostrołukowym sklepieniem kolebkowym. Niższa kondygnacja pośrodku dzieliła się na trzy podsklepione komory rozdzielone korytarzem – dwie mniejsze po stronie południowej i duże, także podsklepione pomieszczenie w części północnej. Pod koniec XIV wieku i w XV stuleciu skrzydło zachodnie mogło stanowić blok mieszkalny dla gości i odwiedzających klasztor, dlatego jego znaczna wielkość odzwierciedlała dużą liczbę podróżnych i pielgrzymów, którzy przejeżdżali przez miasto w drodze do lub z przepraw promowych w Inverkeithing i North Queensferry.
Skrzydło południowe klauzury prawdopodobnie stanowił dwukondygnacyjny budynek, w którym znajdowała się kuchnia z kalefaktorium w przyziemiu i refektarz powyżej. Skrzydło wschodnie mogło składać się z dolnej kondygnacji przeznaczonej na zakrystię i kapitularz oraz z piętra zajmowanego przez dormitorium. To ostatnie mogło być skomunikowane z latrynami w narożniku, dla których dogodnym ujściem byłby strumień Brankholm wpadający po południowo – wschodniej stronie klasztoru do zatoki. Dodatkowo na wschód od skrzydła wschodniego funkcjonowały pomieszczenia gospodarcze, podpiwniczone trzema sklepionymi kolebkowo komorami o zbliżonej wielkości.
Stan obecny
Do czasów współczesnych przetrwało zachodnie, przebudowane w XVI i XVII wieku skrzydło klauzury, skrócone po stronie południowej w stosunku do stanu pierwotnego, z dostawionymi nowożytnymi schodami od strony zewnętrznej i całkowicie przebudowanymi górnymi kondygnacjami. Zwane hospicjum franciszkańskim, jest dziś wykorzystywane przez bibliotekę miejską oraz przez pokoje gościnne dla podróżnych. Piwnice pozostałych, XIV-wiecznych skrzydeł klasztoru ukryte są pod poziomem gruntu, w miejscu gdzie dziś znajdują się ogrody. Oryginalnym detalem architektonicznym jest lancetowate, obecnie zamurowane okno w ścianie zachodniej na poziomie piętra. Gotyckie okno zachowało się również w aneksie wschodniej klatki schodowej. Na elewacji północnej dojrzeć można pozostałości dwóch XIV-wiecznych okien.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Medieval abbeys and churches of Fife: a heritage guide, Glenrothes 1996.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
MacGregor G., Sneddon D., Clyde Archaeology. Inverkeithing Friary, Fife. Standing Building Survey, Glasgow 2022.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
Simpson A.T., Stevenson S., Historic Inverkeithing, the archaeological implications of development, Glasgow 1981.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.