Historia
Kościół św. Marcina zbudowany został na początku XII wieku, stając się wkrótce potem własnością leżącego na wschód od Haddington żeńskiego klasztoru cysterek, ufundowanego w 1178 roku przez Adę, hrabiną Northumberland, wdowę po księciu Henryku (synu króla Dawida I), a zarazem matkę Malcolma IV i Wilhelma Lwa. W XIII wieku kościół został zasklepiony, wzmocniony przyporami i powiększony o górną kondygnację. W takim stanie funkcjonował aż do reformacji w drugiej połowie XVI wieku. Wówczas to zniszczone zostało prezbiterium, a nawa popadła w ruinę.
Architektura
Kościół św. Marcina zbudowany został na niewielkim wzniesieniu o spłaszczonej górnej partii, na prawym brzegu rzeki Tyne, po przeciwnej (wschodniej) stronie miasta Haddington. Otrzymał bardzo prostą formę, w postaci pojedynczej dwuprzęsłowej nawy na planie prostokąta o wymiarach wewnętrznych 16,8 x 5,1 metra, przy bardzo grubych murach o szerokości około 1,4 metra. Pierwotnie po stronie wschodniej posiadał jeszcze kwadratowe w planie, niewielkie prezbiterium o długości ścian 3,6 metra. Jako materiał budowlany wykorzystany został nieregularny łamany piaskowiec o czerwonej barwie, kładziony bez zachowania równych warstw i uzupełniany ciemniejszymi ciosami do utworzenia detali architektonicznych.
Elewacje zewnętrzne kościoła początkowo były gładkie – nieoskarpowane, przeprute jedynie portalami wejściowymi po stronie północnej i południowej oraz wysokimi, wąskimi, rozglifionymi do wnętrza oknami o półkolistych zamknięciach (w nawie jednym na północy, dwoma na południu oraz być może jednym w fasadzie zachodniej, w prezbiterium przypuszczalnie co najmniej jednym od wschodu i południa). W murach utworzono też trzy rzędy niedużych otworów, być może maczulcowych, pozostawionych po wykorzystywanych w trakcie prac budowlanych rusztowaniach. Partie szczytowe nawy na wschodzie i zachodzie oddzielono od dolnych części gzymsami.
Prezbiterium od nawy rozdzielono wąskim, półkoliście zamkniętym i lekko fazowanym łukiem arkady tęczy o szerokości zaledwie 2,1 metra. Arkada nie została osadzona symetrycznie we wschodniej ścianie nawowej, być może z powodu chęci umieszczenia ołtarza po stronie północnej i konieczności pozostawienia dla niego miejsca, albo z powodu prostego błędu w trakcie prac budowlanych. Utworzono ją z klińców osadzonych na prostych impostach, znajdujących się około 2 metry nad posadzką i tworzących obustronny gzyms przez całą długość ściany. W murze po południowej stronie arkady od strony nawy osadzono półkoliście zamkniętą piscinę.
Na którymś etapie funkcjonowania kościoła, około XIII stulecia, uznano, że ściany były zbyt słabe by udźwignąć ciężkie sklepienie kolebkowe, które założono wówczas we wnętrzu. W efekcie do nawy dostawiono sześć przypór: cztery narożne i dwie pośrodku dłuższych boków, wszystkie usytuowane prostopadle do osi kościoła. Powyżej sklepienia znalazła się górna kondygnacja, oświetlana oknami w zachodniej ścianie szczytowej.
Stan obecny
Kościół jest dziś pozbawioną prezbiterium ruiną, bez dachu oraz większości sklepienia, którego jedynie fragment widoczny jest w zachodniej części nawy. Spośród zachowanych detali architektonicznych warto zwrócić uwagę na piscinę oraz romańską arkadę tęczy, dziś przypominającą portal wejściowy, ale w rzeczywistości będącą przejściem do nieistniejącego prezbiterium. Zabytek znajduje się pod opieką Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eighth report with inventory of monuments and constructions in the county of East Lothian, Edinburgh 1924.