Historia
Kościół farny w Haddington po raz pierwszy wspomniany został w źródłach pisanych już w 1139 roku, kiedy to przekazany został katedrze w St Andrews przez króla Dawida I. Była to wówczas niewielka świątynia, niszczona przez angielskie wojska Jana bez Ziemi w 1216 roku i Henryka III w 1246 roku. Po każdym spaleniu odbudowywano ją, dzięki czemu służyła miejscowej społeczności aż do 1356 roku. Wówczas to angielskie siły króla Edwarda III przeprowadziły na Szkocję pustoszący zbrojny rajd, zwany „spalonym świętem Ofiarowania Pańskiego” (ang. Burnt Candlemas). W jego trakcie zniszczono między innymi Haddington wraz z miejską farą.
Budowę nowego, gotyckiego kościoła na miejscu zniszczonej starszej świątyni rozpoczęto w czwartej ćwierci XIV wieku, a zakończono w 1410 roku, kiedy to biskup St Andrews Henry Wardlaw przeprowadził konsekrację. Prawdopodobnie wyświęcenie nie oznaczało ukończenia całej świątyni, gdyż w ciągu kolejnych lat prace budowlane nadal trwały. Funkcjonować musiało prezbiterium, jako że budynek pełnił funkcje sakralne, był też na tyle obszerny, że pomieszczono w nim dużą liczbę późnogotyckich ołtarzy. Więcej czasu wymagać mógł korpus nawowy albo wieża, przedłużać się też mogło zakładanie sklepień. Z tymi ostatnimi mogła być związana informacja z 1462 roku, gdy przeor St Andrews obiecał donację stu funtów każdorazowo przez pięć kolejnych lat, aż do ukończenia budowy chóru. W okresie tym miejscowi księża byli już zorganizowano w ciało kolegialne, ale oficjalnie kolegiata powołana została dopiero w 1540 roku.
W 1548 roku kościół farny Haddington został spustoszony i uszkodzony, w trakcie oblężenia miasta przez wojska angielskie (zniszczeniu ulec miały między innymi dachy i sklepienia budynku). Podczas angielskiej okupacji oraz prowadzonych przez ponad rok działań militarnych, ruiny kościoła miały zostać nawet rozebrane, z powodu wykorzystywania przez szkockich strzelców, szczęśliwie jednak zamierzeń tych nie zdążono przeprowadzić. Budowlę uratowała przybyła w porę odsiecz francusko – szkocka oraz wyczerpanie chorobami angielskich oddziałów.
W 1561 roku, po zwycięstwie w Szkocji reformacji, naprawiony został korpus nawowy kolegiaty, przeznaczony na użytkowanie przez prezbiterian, dla których był świątynią parafialną. Prezbiterium i transept, jako niepotrzebne dla zbyt małej miejscowej społeczności, pozostawiono w ruinie. Części te odbudowane zostały dopiero w 1973 roku, natomiast korpus poddawano przekształceniom w XVIII wieku (z powodu zamontowania wewnątrz empor) oraz w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy to podwyższono nawy boczne i zamontowano na nich neogotyckie blankowanie ze sterczynami, nadające kościołowi elementów gotyku angielskiego.
Architektura
Kościół z przełomu XIV i XV wieku uzyskał formę okazałej bazyliki, składającej się z pięcioprzęsłowego korpusu z trzema nawami, transeptu z wieżą na przecięciu naw i nieco krótszego, czteroprzęsłowego, ale również trójnawowego prezbiterium. Po północnej stronie prezbiterium wzniesiona została zakrystia, pierwotnie dwukondygnacyjna. Transept uzyskał długość z północy na południe 34,5 metra, a szerokości 9,1 metra. Wieżę wzniesiono na rzucie kwadratu o bokach długości 9,1 metra. Całość kościoła osiągnęła 62,8 metra długości oraz 18,9 metra szerokości, co stawiało go pośród największych średniowiecznych far na terenie Szkocji. Jednocześnie bryła i układ kościoła uzyskały wyjątkową jednolitość, wynikającą albo z bardzo szybko postępujących prac budowlanych, albo z bardzo skrupulatnego przestrzegania pierwotnych planów budowlanych.
Kościół zbudowany został z kamienia ciosowego, w korpusie nawowym o barwie żółtawo – szarej, w transepcie i prezbiterium bardziej czerwonego. Wszystkie zewnętrzne elewacje kościoła opięte zostały gzymsami cokołowymi i koronującymi, a także wzmocnione w nawach bocznych, transepcie i prezbiterium przyporami, wyznaczającymi podział na przęsła. Pomiędzy przyporami równomiernie rozmieszczono duże ostrołukowe okna z dwudzielnymi i trójdzielnymi maswerkami (trójdzielne zastosowano jedynie w oknach naw bocznych korpusu) oraz z ostrołucznymi okapnikami osadzonymi na rzeźbionych konsolach. Najokazalsze okna tradycyjnie umieszczono od wschodu i zachodu, na osi nawy głównej. Sześciodzielne okno zachodnie rozdzielono na trzy części masywną laską o kształcie litery Y. Każda z dwóch bocznych, ostrołucznych części otrzymała trójdzielny maswerk z trzema dużymi liśćmi w górnej partii. Ponad laską maswerk trzeciej części rozdzielono w bardziej nietypowy wzór z dwoma obłymi płatkami o spiczastych końcówkach.
Główny portal wejściowy do kościoła utworzony został na osi ściany zachodniej. Otrzymał charakterystyczną dla Szkocji formę z dwoma półkoliście zamkniętymi wejściami rozdzielonymi środkowym filarem, umieszczonymi w jednej, także półkolistej arkadzie, zdobionej motywami roślinnymi i profilowanej półwałkami. Zewnętrzna arkada oparta została na kilku kapitelach z dekoracją roślinną, podobnie ozdobiono również kapitele środkowego filara, który dodatkowo otrzymał tarczę herbową z wyrzeźbioną koroną cierniową. Cała kompozycja była bardzo zbliżona i mogła być wzorowana na pierwotnym południowym portalu kościoła św. Idziego w Edynburgu.
W bryle kościoła wysokością nieco ponad 27 metrów wyróżniała się wieża na przecięciu naw. Z każdej strony przepruto ją wysoką triadą półkoliście zamkniętych i bogato profilowanych okien, z których każde zwieńczono półkolistą arkadką osadzoną na małych, rzeźbionych konsolach. Parapety okien osadzono na profilowanym gzymsie kordonowym, powyżej którego, mniej więcej w połowie wysokości okien, poprowadzono kolejny gzyms. Na każdej elewacji wieży umieszczono też symetrycznie po dwie nisze ze wspornikami, oryginalnie niosącymi rzeźbione figury. Pierwotnie wieża przykryta była zapewne iglicą, otoczoną przez wystające ze ścian rzygacze i fryz z płaskorzeźbionych kwiatów. Wnętrze wieży ponad posadzką kościoła uzyskało trzy kondygnacje.
Wewnątrz prezbiterium w każdym przęśle pomiędzy nawami usytuowano ostrołukową, mocno profilowaną arkadę, opartą na dość masywnych, ujętych półwałkami filarach z rzeźbionymi kapitelami. Filary utworzono nieco za krótkie, zarówno w stosunku do swego obwodu, jak i podtrzymywanych arkad. Te ostatnie mogły być wysokie i okazałe, gdyż nie zastosowano triforium. Nie zostało zbyt dużo miejsca pomiędzy nimi a gzymsem kordonowym, podczas gdy elewacje do okien clerestorium uformowano w proste i ciężkie płaszczyzny. Wszystkie nawy zostały zasklepione, z żebrami spływającymi na konsole osadzone powyżej gzymsu kordonowego i opadającymi do kapiteli filarów za pomocą wałków służek. Wschodnie przęsło nawy głównej musiał zajmować ołtarz główny, usytuowany naprzeciwko przegrody lektorium, zaś w nawach bocznych znajdowały się mniejsze ołtarze przy ślepych ścianach wschodnich.
Wnętrze korpusu pierwotnie posiadało podobny układ elewacji i wystrój jak prezbiterium, przykryte było jednak drewnianą więźbą dachową w nawie głównej. Nawy boczne korpusu posiadały krzyżowo – żebrowe sklepienie już w średniowieczu. Transept w południowym ramieniu przykryty został sklepieniem gwiaździstym, a w pozostałej części krzyżowo – żebrowym, choć wyprowadzenia żeber wskazywałyby, że sklepienie gwiaździste było też pierwotnie planowane dla ramienia północnego. Każde z ramion transeptu miało po dwa przęsła, w średniowieczu zapewne zajęte przez ołtarze z wysokimi nastawami, gdyż ściany wschodnie były gładkie, pozbawione okien. Dodatkowo we wschodniej ścianie ramienia północnego utworzono armarium zwieńczone ostrym łukiem.
Stan obecny
Kolegiata św. Marii jest dziś jednym z największych zachowanych kościołów powstałych w trakcie szkockiego prosperity z końca XIV i początku XV wieku, porównywalnym okazałością z katedrami. Po pracach renowacyjnych z drugiej połowy XX wieku budynek został w całości zadaszony (choć wieża na przecięciu naw wciąż nie ma hełmu). Sklepienia nad transeptem i prezbiterium odtworzono z włókna szklanego, natomiast sklepienie nad nawą główną jest pozostałością przekształceń z pierwszej połowy XIX wieku. Wtedy też podwyższono nawy boczne o około 3 metry, zwieńczono pseudokrenelażem i masywniejszymi od oryginalnych sterczynami na przyporach. Po podwyższeniu wykorzystano oryginalny gzyms, choć krótki fragment pozostał na pierwotnym miejscu we wschodnim przęśle nawy południowej. Zmiany te wymusiły także podwyższenie filarów międzynawowych i arkad, choć zachowano ich pierwotny detal architektonicznych. Całkowitej odbudowy wymagał północno – zachodni narożnik transeptu. Zakrystia przy prezbiterium została znacznie przebudowana w XVII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eighth report with inventory of monuments and constructions in the county of East Lothian, Edinburgh 1924.