Historia
Kompleks grobowy Grey Cairns of Camster wzniesiony został około 3 tysiąclecia p.n.e., w czasach gdy klimat był cieplejszy, okoliczne ziemie były mniej bagniste, a bardziej krzaczaste i pokryte łąkami, na których wypasać się mogła zwierzyna. Ówczesne społeczności zaczęły już przechodzić z koczowniczego trybu życia na bardziej osiadły, prawdopodobnie zaczęły też uprawiać ziemię, hodować bydło i owce. Zmiany te musiały wpłynąć na wierzenia, obrzędowość oraz formy pochówków, a w konsekwencji na potrzebę budowy monumentalnych grobowców. Były one użytkowane co najmniej przez kilka pokoleń. W ich pobliżu, a być może także we wnętrzu, prawdopodobnie odprawiano nieznane dziś obrzędy.
Architektura
Kompleks megalitycznych budowli Grey Cairns of Camster utworzony został z dwóch konstrukcji: grobowca okrągłego (ang. Camster Round) oraz usytuowanego po jego północno – zachodniej stronie grobowca podłużnego (ang. Camster Long). Oba wzniesione zostały pośród pierwotnie żyznych terenów, w późniejszych epokach częściowo zabagnionych i pokrytych torfem. Usytuowano je na lekkim stoku wzniesienia, po stronie zachodniej opadającego do doliny niewielkiej rzeki, a po wschodniej stronie ku jednemu z polodowcowych jezior.
Grobowiec podłużny otrzymał formę długiego na niecałe 60 metrów kopca, uformowanego z układanych bez użycia zaprawy nieobrobionych kamieni, z klinowo wygiętymi oboma krótszymi końcami. Południowy klin otrzymał mniejszą rozpiętość około 10 metrów, północno – wschodni natomiast dłuższą, wynoszącą około 20 metrów, lecz zarazem płytszą. Od strony zewnętrznej krawędzie kopca otoczone były murem z układanych na sucho kamieni o wysokości co najmniej 1,8 metra. Maksymalna wysokość kopca wynosiła około 4,6 metra, przy czym wysokość ta osiągnięta została tylko nad dwoma grobami komorowymi zlokalizowanymi w północno – wschodniej części kopca. Oba z nich dostępne były korytarzami od strony południowo – wschodniej, oba też były starsze niż kopiec podłużny i pierwotnie miały formę osobnych kopców kolistych. Po stronie południowo – zachodniej, około 3 metry od krawędzi kopca podłużnego, układ kamieni sugerowałby, że pierwotnie mogła mieścić się tam jeszcze jedna, trzecia komora grobowa.
Skrajna komora wschodnia osiągalna była po przejściu długiego na 7,5 metra i niskiego korytarza. Jego wysokość, wynosząca jedynie 0,6 metra, zmuszała do poruszania w mocnym przygarbieniu lub na czworakach. Po przebyciu pierwszych 5 metrów mijało się dwie duże kamienne płyty ustawione pod kątem 45 stopni w prawą stronę. Stanowiły one pierwotne wejście do grobowca, gdy był jeszcze niewielkim kolistym kurhanem. Po dalszych 2,5 metrach osiągało się komorę o kształcie nieregularnego pięcioboku ze średnicą wynoszącą 2 metry, utworzoną przez pięć dużych kamiennych płyt tworzących ściany, wokół których przestrzenie wymurowano układanymi bez zaprawy mniejszymi kamieniami. W miarę posuwania się ścian ku górze, zachodzące na siebie od wysokości 1,2 metra kamienie, utworzyły zwężające się nad komorą wspornikowe zadaszenie, przy czym na wysokości 2 metrów zwieńczono je osadzając tylko jeden duży kamień. Podłogę komory tworzyły dwie kamienne, zachodzące na siebie płyty, osadzone w gliniastym podłożu.
Komora południowo – zachodnia, oddalona o około 15 metrów od skrajnej północno – wschodniej, dostępna była szerokim na 0,5 – 0,8 metra, także niskim korytarzem, z wejściem zwieńczonym długim płaskim kamieniem pełniącym rolę nadproża. Wewnątrz dwa kamienie o wysokości 0,6 metrów, stojące w odległości 0,6 metra od siebie, zaznaczyły wejście do podłużnego, lekko owalnego, nieregularnego w planie pomieszczenia, podzielonego dwoma kolejnymi parami poprzecznych kamieni na trzy części o wymiarach odpowiednio 1,5 x 1,4 metra, 2,4 x 1,7 metra oraz 1,3 x 0,8 metra. W chwili odkrycia komora wypełniona była wymieszanymi kośćmi ludzkimi i zwierzęcymi (konie, woły, świnie, jelenie). Również ona została przykryta kamiennym sklepieniem z nachodzących na siebie płaskich głazów, sięgającym około 2 metrów wysokości.
W odległości około 180 metrów od podłużnego grobowca, po jego południowo – wschodniej stronie, na nieco niżej położonym terenie, zlokalizowany został okrągły kopiec wspomnianego powyżej grobowca komorowego (ang. Camster Round). Jego średnica wynosiła 18 metrów, a maksymalna wysokość około 3,7 metra. Wzniesiony został w podobnej technice jak grobowiec podłużny, z układanych na sucho kamieni, które tworzyły rodzaj muru przy zewnętrznych elewacjach. Chronił on przed rozproszeniem mniejszego i luźniejszego materiału z wnętrza budowli.
Wejście do kolistego grobowca umieszczono po stronie południowo – wschodniej. Osiągało się nim długi na 6 metrów korytarz, który po zakończeniu umieszczania pochówków został celowo zablokowany kamieniami. Szerokość korytarza w czołowej partii wynosiła 0,6 metra, ale zwiększała się dalej do 0,8 metra. Podobnie wysokość rosła z 0,8 metra do 1,1 metra. Zadaszenie korytarza podpierały cztery pary ustawionych w pionie kamiennych płyt, rozmieszczonych w równomiernych odstępach. Podłoże korytarza składało się z grubej na 0,3 metra warstwy ziemi, popiołu i spalonych kości, dlatego że najpewniej składowano w nim ciała, obstawiane kamieniami w momencie pochówków. Co ciekawe przy żadnym z ciał nie odnaleziono kości nóg. Być może zwłoki wystawiane były wcześniej w innym miejscu, a do grobowca przenoszone były po pewnym czasie.
Komora grobowa została umieszczona pośrodku kopca i składała się z dwóch części. Mniejsza zewnętrzna dostępna była z korytarza za pomocą bardzo wąskiego przejścia o szerokości zaledwie 0,4 metra, utworzonego pomiędzy dwom masywnymi kamieniami. Miała wymiary 1,2 x 1,1 metra, z pionowymi ścianami przykrytymi dwoma płytami na wysokości około 1 metra. Wewnętrzna część o wymiarach 2 x 2,3 metra, dostępna była przejściem pomiędzy dwoma kolejnymi tak zwanymi kamieniami portalowymi, oddalonymi od siebie o 0,5 metra. Ustawiono je pod skosem w stosunku do ścian bocznych, a ich górne krawędzie ścięto celem ułożenia kamieni tworzących sklepienie wspornikowe. Był to rodzaj sklepienia z częściowo zachodzących na siebie kamieni, zmniejszających środkowy otwór aż do wysokości 3 metrów, gdzie nałożono już jedną dużą kamienną płytę. Wewnętrzna część komory grobowej została dodatkowo podzielona dwoma poprzecznymi kamieniami, które jednak nie sięgały pełnej wysokości pomieszczenia. Ściany pomiędzy kamieniami portalowymi, a dużą kamienną płytą w tylnej części pomieszczenia, utworzono z dobrej jakości układanego bez zaprawy muru.
Stan obecny
Stanowisko Grey Cairns of Camster jest dziś zajmowane przez dwie budowle, będące jednymi z najlepiej zachowanych neolitycznych grobowców komorowych w całej Wielkiej Brytanii. Przetrwały one między innymi dzięki podjętym na czas pracom zabezpieczającym i renowacyjnym (rozpoczęły się one w latach 1966-1968, a zakończyły w 1981 roku). W grobowcu okrągłym brakuje jedynie kamienia pełniącego rolę sklepienia, choć podobnie jak grobowiec podłużny, jego przykryte kopułą z włókna szklanego wnętrze jest dostępne dla zwiedzających. Z powodu umieszczenia otworów doświetlających nie ma potrzeby zabierania własnego źródła światła, lecz trzeba się przygotować na zwiedzanie w trudnych, klęczących pozycjach. W odległości około 200 metrów od okrągłego grobowca odnaleźć można jeszcze okrągły kopiec z epoki brązu oraz kilka stojących kamieni.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Masters L., The excavation and restoration of the Canister Longchambered cairn, Caithness, Highland, 1967-80, „Proc Soc Antiq Scot”, vol. 127/1997.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Third report and inventory of monuments and constructions in the county of Caithness, Edinburgh 1911.