Historia
Katedra w Glasgow według niepotwierdzonej tradycji stanęła na miejscu związanym z działalnością Kentigerna, zwanego także Mungo, wczesnośredniowiecznego świętego z przełomu VI i VII wieku, uznanego później za patrona miasta i jego najważniejszego kościoła, w którym został pochowany w 612 roku. Miał on także być pierwszym biskupem miejscowej, niesformalizowanej diecezji, która wyewoluowała z celtyckiego monastycyzmu. Założenie w pełni już określonego terytorialnie i administracyjnie biskupstwa przypadło królowi Dawidowi I w początkowych latach XII wieku. Jego pierwszym biskupem został dawny opiekun władcy o imieniu John, wybrany pomiędzy 1114 a 1118 rokiem. Co prawda już w połowie XI wieku w przekazach pisanych pojawiły się trzy postacie (Magnus, John, Michael) związane z diecezją w Glasgow, jednak byli oni najpewniej pomocnikami arcybiskupów Yorku, którzy rościli sobie wówczas prawo zwierzchności do Kościoła szkockiego.
John prawdopodobnie wkrótce po objęciu stolca biskupiego rozpoczął budowę katedry i ustanowił kapitułę katedralną, która ostatecznie w późniejszym okresie średniowiecza gromadziła aż 32 kanoników i była największą na terenie Szkocji. Sama katedra została konsekrowana już w 1136 roku, choć prawdopodobnie nie oznaczało to ukończenia prac budowlanych, a jedynie oddanie do użytku pewnej części kościoła, w której zaczęto odprawiać liturgię. Budowa mogła być kontynuowana za następcy Johna, biskupa Herberta, rządzącego diecezją w latach 1147-1164. W okresie tym wzrósł także status katedry za sprawą jej patrona, Kentigerna. U jego grobu w katedrze modlić się miał biskup Herbert, tuż przed starciem ze zbrojną wyprawą Somerleda, władcy zachodnich wysp (ang. Isles), próbującego zdobyć szkocką koronę. Po przegranej bitwie pod Renfrew w 1164 roku, ucięta głowa Somerleda dostarczona została do Glasgow, a szkockie zwycięstwo uznano za efekt wstawiennictwa świętego.
Według kroniki z Melrose, w 1181 roku katedra w Glasgow miała zostać znacznie rozbudowana przez biskupa Jocelina. Zakres tych prac nie został odnotowany, musiały one jednak zostać przynajmniej częściowo zniweczone przez niewiele późniejszy pożar. Po przeprowadzeniu koniecznych prac naprawczych, kościół po raz drugi konsekrowano w 1197 roku, lecz wkrótce po 1200 biskup Walter zaczął planować gruntowną przebudowę katedry. Prace nabrały tempa i rozmachu w latach 40-tych XIII wieku za biskupa Wiliama Bondingtona, dzięki którego inicjatywie wzniesiono nowe imponujące prezbiterium z wyeksponowaną kaplicą św. Kentigerna. Budowa transeptu musiała być na ukończeniu w 1277 roku, gdy lord Luss zapewnił drewno dla dzwonnicy znajdującej się na przecięciu naw. Wkrótce potem musiała się zacząć budowa gotyckiego korpusu nawowego, choć nie wiadomo czy został on ukończony do czasu wybuchu konfliktu szkocko – angielskiego z końca XIII wieku. Gruntowna przebudowa sprawiła, że do katedry ponownie przybywać mogli liczni pielgrzymi. Jednym z nich, dość niezwykłym, był angielski król Edward I Długonogi, zwany Młotem na Szkotów, który odwiedził Glasgow w trakcie inwazji na Szkocję w 1301 roku i przekazał hojne datki na główny ołtarz, kaplicę i grób świętego.
Z katedrą oraz pierwszą wojną o szkocką niepodległość związana była osoba biskupa Glasgow Roberta Wisharta. Wspierał on Roberta I Bruce w staraniach o koronę królewską, podtrzymywał opór w trakcie antyangielskiego powstania Williama Walleca pod koniec XIII wieku, a w 1306 roku przekazał Robertowi królewską chorągiew i szaty z katedralnego skarbca, pomimo popełnionego przez Roberta niewiele wcześniej morderstwa w klasztorze w Dumfries na swym politycznym przeciwniku, sir Johnie Comynie. Wishart podobno przekazał nawet drewno podarowane przez Edwarda I na naprawę katedry na budowę machin oblężniczych, służących do oblegania angielskiego garnizonu zamku Kirkintilloch. Niedługo później został ujęty przez Anglików i przewieziony do więzienia w Wessex, choć uniknął kary śmierci dzięki swemu wysokiemu urzędowi. Do Szkocji powrócił w trakcie wymiany jeńców, po zwycięstwie Roberta I pod Bannockburn w 1314 roku. Zmarł dwa lata później i został pochowany w swojej katedrze.
Przez cały XIV wieku nie prowadzono poważniejszych prac budowlanych przy katedrze, poza doraźnymi naprawami i być może budową górnej części jednej z wież zachodnich. W 1406 roku w kościół uderzył piorun, co wymusiło remont wieży środkowej oraz przebudowę górnej części kapitularza. Prace te przeprowadzono za biskupa Williama Laudera około 1408 roku. Urzędujący w latach 1426-1446 biskup John Cameron ufundował kamienną iglicę wieży i kontynuował prace przy kapitularzu, ukończonym ostatecznie za Williama Turnbulla około 1447-1454 roku. Na początku XVI wieku, Robert Blacadder, od 1492 roku pierwszy arcybiskup Glasgow, ufundował sklepienie nad południową kaplicą przy katedrze, pochodzącą jeszcze z XIII wieku, ale nazywaną odtąd od imienia fundatora sklepienia (ang. Blacadder Aisle). Ponadto Robert Blacadder zapewnił katedrze baldachimy dla stall kanoników oraz dodatkowe ołtarze.
W 1560 roku, na skutek zwycięstwa w Szkocji reformacji, nastąpił kres średniowiecznej liturgii, obrzędowości i funkcjonowania katedry. Arcybiskup James Beaton uciekł do Francji, podczas gdy niewielka część kanoników przeszła na protestantyzm. Usunięto średniowieczne wyposażenie kościoła utożsamiane z katolicką liturgią, prawdopodobnie też częściowo rozebrano ołowiane dachy, gdyż w 1574 roku rada miejska musiała podjąć działania naprawcze przed postępującym niszczeniem budynku. Ocalenie dawnej katedry przyniosło przekazanie jej do użytku protestantom, przy czym z budynku zaczęły korzystać aż trzy kongregacje: Inner High Kirk, Outer High Kirk oraz Barony Kirk, a zajmowane przez nie poszczególne części kościoła zostały w pierwszej połowie XVII wieku rozdzielone wewnętrznymi przegrodami. By przystosować budynek do nowej, zmienionej liturgii, w 1647 i 1657 roku zainstalowano w nim także empory.
Katedra przetrwała ciężki dla Szkocji okres polityczno – religijnej zawieruchy XVII i XVIII wieku, wymagała jednak na początku XIX stulecia pilnej renowacji. Pomimo tego, iż zaczęto wówczas już dostrzegać znaczenie architektoniczne budynku jako zabytku, to niestety w latach 1846-1848 rozebrane zostały dwie wieże zachodnie. Planowano je zastąpić nowymi, bardziej symetrycznymi i okazałymi, lecz przedsięwzięcia tego nigdy ostatecznie nie podjęto, ze względu na zbyt wysokie koszty. Do 1835 roku kongregacje Outer High Kirk i Barony Kirk przeniosły się do nowszych kościołów, w 1852 roku usunięto ze środka empory, a wkrótce potem katedra przeszła pod opiekę państwa. Ostatnie większe prace remontowo – budowlane przeprowadzono między 1909 a 1912 rokiem.
Architektura
Katedrę św. Kentigerna wzniesiono na wywyższonym miejscu, po północnej stronie meandrującej rzeki Clyde, na lekko opadającym ku wschodowi terenie, co w połączeniu z tradycyjną orientacją kościoła względem stron świata, ułatwiło budowę krypty. Po zachodniej stronie katedry znajdowała się biskupia siedziba oraz zabudowania mieszkalne XII-wiecznej osady targowej. Na wschodzie w zagłębieniu ku rzece płynął strumień. Od północy i południa z czasem wyrosły zabudowania mieszkalne kanoników i innych kościelnych hierarchów (dziekan i skarbnik katedralny mieszkali na południe od katedry, kanclerz i kantor po stronie północnej). W XIII wieku zabudowa usytuowanej poza kanonią osady przesunęła się w bardziej dogodne do rozwoju miejsce, na południowy – zachód od katedry, w pobliże rzeki i przeprawy. Miasto z katedrą połączyła długa ulica (ang. High Street), wzdłuż której do końca średniowiecza z obu stron rozlokowane zostały domy mieszkalne z ogrodami, sadami i zabudową gospodarczą na tyłach wydłużonych działek.
Pierwszy kościół katedralny z końca XII stulecia był budowlą relatywnie małą, w stosunku do formy jaką uzyskał w późniejszych wiekach średniowiecza. Prawdopodobnie była to romańska budowla jednonawowa, z wydłużonym korpusem po stronie zachodniej, pięcioprzęsłowym transeptem i dość krótkim, dwuprzęsłowym prezbiterium po stronie wschodniej, wzniesionym na planie prostokąta. Mało prawdopodobne, by na przecięciu naw znajdowała się wieża o znaczniejszych gabarytach. Zapewne pod prezbiterium katedry funkcjonowała już wówczas niewielka krypta, mieszcząca główną komorę i dwie flankujące ją kaplice.
Na skutek przebudowy z XIII wieku katedra uzyskała formę okazałej trójnawowej budowli o kształcie długiej na około 90 metrów bazyliki. Jej zachodnią część tworzył ośmioprzęsłowy korpus nawowy, za którym umieszczono bardzo krótki transept, którego mury nietypowo nie wyszły poza ściany obwodowe kościoła, lecz były z nim zrównane. Wschodnia część katedry była również trójnawowa, siedmioprzęsłowa, założona na planie prostokąta, a przez to nie wyróżniona zewnętrznie z bryły. Mieściła chór, prezbiterium, ambit i cztery kaplice na wschodnim krańcu. Środkowe przęsło transeptu zwieńczone zostało czworoboczną wieżą ze smukłą iglicą. Dwie kolejne czworoboczne wieże pierwotnie poprzedzały fasadę zachodnią, przy czym południowa była niska i nie przewyższała kalenicy dachu nawy głównej. Wieże przy fasadzie były dość popularne w ówczesnych szkockich kościołach, ale pusta przestrzeń pomiędzy nimi nie miała oczywistych analogii. Jeszcze bardziej nietypowe było wzniesienie po południowej stronie transeptu czteroprzęsłowej kaplicy (ang. Blacadder Aisle). Pierwotnie planowano ją jako dwukondygnacyjną, nie wyższą jednak niż nawy boczne korpusu, ostatecznie jednak ukończono tylko dolną kondygnację. Dodatkowo po stronie północnej, na wysokości pierwszego od zachodu przęsła chóru, usytuowano dwuprzęsłowy aneks z zakrystią na piętrze i skarbcem na parterze, a przy narożniku północno – wschodnim kościoła kwadratowy w planie, dwukondygnacyjny kapitularz.
Zewnętrzne elewacje kościoła i wszystkich jego aneksów opięte zostały licznymi przyporami, wyznaczającymi regularny podział na przęsła. Część katedry która mieściła kryptę, została dodatkowo od północy i południa wzmocniona niskimi przyporami, umieszczonymi pośrodku każdego przęsła (ze względu na dodatkowe filary we wnętrzu). Przypory we wschodniej części katedry wyróżniono w górnych częściach ściętymi narożnikami. Podobnie sfazowano przypory w części nawy południowej korpusu, ale prostsze szkarpy utworzono od północy i w dwóch przęsłach zachodnich od południa, co wskazywałoby na odrębny etap budowlany. Mury katedry włącznie z przyporami ujęto rozbudowanymi cokołami, występującymi w trzech odmianach fazowania i profilowania, co wskazywałoby na trzy XIII-wieczne fazy budowlane. Podziały horyzontalne zewnętrznych elewacji uzupełniły gzymsy podokienne i koronujące.
Pomiędzy przyporami przepruto ponad sto otworów okiennych o różnych kształtach i rozmiarach. Do najstarszego okresu z początku XIII wieku należały wąskie lancety zamknięte bardzo ostrymi łukami, z ościeżami flankowanymi kolumienkami i kielichowatymi kapitelami. Oświetlały one dolną kondygnację wschodniej części kościoła, przy czym na elewacji wschodniej zgrupowano je w pary pod wspólnymi archiwoltami, a od północy i południa, gdzie rozstaw przypór był gęstszy, rozmieszczono po jednym (wyjątkiem było szersze przęsło ambitu). Podobne okna umieszczono także na drugiej kondygnacji elewacji wschodniej, po dwa pomiędzy parą przypór, bez wspólnej archiwolty. Bardziej rozwiniętą formę miały innowacyjne w Szkocji profilowane otwory lancetowate, zgrupowane po trzy lub dwa w jednej wnęce okiennej, z dodatkowymi małymi otworami czterolistnymi u góry, umieszczone pod wspólnymi archiwoltami. Takie okna oświetlały nawy boczne i związane były z okresem około połowy XIII wieku. Pośród nich w elewacji południowej chóru, z niewiadomego powodu, odmienne było jedno okno czterodzielne, utworzone w typie okien westminsterskiego kapitularza. Mury nawy głównej chóru rozdzielono triadami okien ostrołukowych. Ich bardziej spłaszczone archiwolty oraz prościej profilowane ościeża wskazywałyby na powstanie kilka dekad później niż lancetowate okna krypty.
Mury nawy głównej korpusu rozdzielono dwudzielnymi oknami ostrołukowymi, zgrupowanymi po dwa na jedno przęsło. W nawach bocznych korpusu zastosowano okna ostrołuczne trójdzielne, w nawie południowej z bardziej rozwiniętymi maswerkami niż w nawie północnej. Jedno z okien południowych musiało zostać skrócone ze względu na portal, ale uzyskało za to wyszukany maswerk z sześcioma trójliśćmi wpisanymi w koło, które to z kolei osadzono w profilowanym ostrołuku. Wielkością spośród wszystkich otworów katedry wyróżniały się dwa okna transeptu: południowe pięciodzielne, wchodzące głęboko w partię szczytu, podzielone szprosem maswerku na poziomie gzymsu clerestorium, z trzema maswerkowymi okulusami pod archiwoltą, oraz północne sześciodzielne, z maswerkiem podzielonym na dwie triady lancetów i okulus. Okazałe okno umieszczono także w zachodniej fasadzie pomiędzy dwoma wieżami. Jego czterodzielny maswerk z około 1270 roku udekorowano motywami trójliści i czwórliści, wpisanych w ostrołuki pod dużym okulusem. Wieżę środkową od czasu przebudowy z pierwszej połowy XV wieku oświetlały z każdej strony po cztery wysokie okna o równej wysokości, motyw często stosowany w dzwonnicach w późnośredniowiecznej architekturze sakralnej Szkocji.
Pierwotnie katedra posiadała cztery portale wejściowe. Najważniejszym był wielki portal zachodni przeznaczony do wykorzystywania w trakcie najważniejszych uroczystości i przez najważniejsze osobistości. Otrzymał on ostrołukową formę, z bogato profilowaną archiwoltą osadzoną na półkolumienkach i z ościeżem dzielonym środkowym filarem na dwa otwory wejściowe. Z nich każdy w tympanonie ozdobiono triadami ślepych arkadek, pomiędzy którymi znalazła się trójlistnie zamknięta wnęka ze wspornikiem na figurę, flankowana dwoma czterolistnymi ślepymi maswerkami. Dla zwykłych wiernych przeznaczony był portal południowy, również z ostrołukową profilowaną archiwoltą na półkolumienkach (w portalu południowym umieszczono cztery pary półkolumienek, natomiast w zachodnim sześć). Dwa niewielkie portale we wschodniej części katedry zapewniały pielgrzymom możliwość wejścia od północy i południa do krypty oraz kaplicy Marii Panny. Zostały zamknięte ostrołucznie, ujęte bogatym profilowaniem i wyposażone w kapitele z wczesnogotycką stylizowaną i zgeometryzowaną dekoracją roślinną. Ich cechą charakterystyczną było rozszerzenie zdobienia na sąsiednie przypory, na których umieszczono ślepe arkady. Znajdująca się na piętrze zakrystia dostępna była bezpośrednio z nawy bocznej chóru, natomiast umieszczony pod nią skarbiec ze względów bezpieczeństwa można było osiągnąć wyłącznie schodami w grubości muru. Do kapitularza wchodziło się portalem z północnej kaplicy przy ambicie.
Przęsła korpusu nawowego były węższe, bardziej ściśnięte niż w chórze i prezbiterium, bowiem zostały rozplanowane już na początku XIII wieku, w pierwszym etapie prac. Ściany nawy głównej podzielono na trzy poziomy. Najniższy utworzyły ostrołukowe, profilowane arkady, oparte na 14 filarach o czworobocznych cokołach ze ściętymi narożnikami i trzonach ujętych półwałkami (narożnymi z listwami, środkowymi zaostrzonymi na grzbiecie). Środkowy poziom składał się z dwudzielnych przeźroczy triforium zamkniętych trójliśćmi, a najwyższy z otworów clerestorium, za którymi znajdowały się okna nawy głównej. Przeźrocza triforium doświetlały poprowadzoną wzdłuż murów galerię. Kolejna, wyższa galeria umieszczona została pomiędzy oknami clerestorium a najwyższymi przeźroczami o formie wysokich ostrołukowych i profilowanych arkad, po dwóch na jedno przęsło. Nawę główną korpusu w średniowieczu wieńczyła drewniana kolebka z żebrami nawiązującymi do przęseł, nawy boczne otrzymały natomiast kamienne sklepienia krzyżowo – żebrowe, oparte na przyściennych służkach.
Jednym z głównych elementów architektury wnętrza transeptu były duże okna ścian szczytowych, niemal przytłaczające tak ciasną przestrzeń. Na poziomie triforium, pomiędzy częścią wschodnią i zachodnią transeptu, uwidoczniona została zmiana projektu podczas rożnych etapów budowlanych. We wschodniej części lekko spłaszczone łuki ujęły trójki lancetów, zaś w zachodniej zastosowano motyw przecinających się łuków, wewnątrz których umieszczono trójliście. Przęsło podwieżowe nakryto jedynym wysokim w katedrze kamiennym sklepieniem, prawdopodobnie z żebrami o gwiaździstym układzie z wpisanym pierścieniem. Oparto je na czterech masywnych filarach, niejako zaświadczających, że zmiany projektu pomiędzy wschodnią i zachodnią częścią katedry nie były rozgraniczone dużą luką czasową. Potwierdziły to również profilowane kapitele zastosowane w transepcie, zbliżone do tych z korpusu nawowego.
Wewnątrz katedry, wiernych zgromadzonych w korpusie nawowym oddzielała od wschodniej części kościoła przegroda lektorium. Od około 1400 roku była ona ozdobiona laskowaniem i zwieńczona maswerkową balustradą balkonu, do którego wiódł portal z oślim grzbietem w ścianie północnej i schody w wielobocznej wieżyczce, umieszczonej na styku nawy i transeptu. W korpusie mieściło się około czternastu ołtarzy, tworzących małe kaplice, ogrodzone wewnątrz naw bocznych lub usytuowane pomiędzy filarami. Centralną partię wschodniej części kościoła w średniowieczu wypełniały drewniane, bogato zdobione stalle kanoników w chórze, umieszczony na podwyższeniu ołtarz główny oraz sanktuarium św. Kentigerna w prezbiterium, a także cztery mniejsze kaplice na samym wschodnim krańcu kościoła, przed którymi poprowadzono procesyjne obejście wokół sanktuarium na przedłużeniu naw bocznych. Rozwiązanie to pozwalało pielgrzymom dojść do głównego ołtarza i sanktuarium św. Kentigerna bez zakłócania liturgii kanoników. Cała środkowa część tego fragmentu katedry odgrodzona była drewnianymi, w górnej części ażurowymi parawanami, z drzwiami rozmieszczonymi w kilku miejscach.
Układ ścian chóru był podobny do tego w korpusie nawowym: trzypoziomowy, z arkadami międzynawowymi na filarach, dwudzielnymi przeźroczami triforium z zamknięciami czterolistnymi oraz wysokimi przeźroczami ostrołucznymi na poziomie okien clerestorium. W miarę posuwania się ku górze zastosowano stopniowanie z powiększaniem ilości detali, bowiem na jedną wypełniającą całe przęsło arkadę przypadły dwa przeźrocza triforium, na które z kolei przypadły trzy przeźrocza clerestorium. Wyróżniała się jakość kamieniarki, zwłaszcza zdobionych liśćmi kapiteli filarów oraz konsol służek na wysokości triforium, które pięły się dalej do wysokości 22 metrów, gdzie od XV wieku podtrzymywały drewnianą kolebkę z siecią diagonalnych żeber. Dla wchodzących od zachodu najbardziej uderzająca musiała być czwórka bardzo wysokich otworów lancetowatych, wypełniających całą przestrzeń ponad dwoma wschodnimi arkadami ambitu. Boczne przestrzenie, ambit i tylne kaplice przykryte zostały kamiennymi sklepieniami krzyżowymi z żebrami przewodnimi. Choć założono je na równym poziomie, budowniczy wprowadził zróżnicowanie poprzez koncentrację kapiteli z dekoracją roślinną przy ścianie wschodniej, w przeciwieństwie do kapiteli profilowanych w ambicie. Ponadto wzbogacono dwie zewnętrzne kaplice opaskami okiennymi ze wzorem czterolistnych kwiatów o piramidalnej formie (ang. dogtooth).
Pod prezbiterium usytuowany został tzw. dolny kościół, czyli krypta mieszcząca grobowiec św. Kentigerna oraz kaplicę Marii Panny (ang. Lady Chapel). Dostęp do niej umożliwiono dwoma ciągami schodów, poprzez dwa dwuprzęsłowe przedsionki pod transeptem, oba przykryte sklepieniem gwiaździstym. Sama krypta podzielona została na trzy nawy z układem przęseł odpowiadającym temu na górze, i takim samym podziałem na ambit i wschodnie kaplice, przy czym w jej południowo – zachodnią część włączona została starsza krypta z XII wieku. Wewnątrz nawy głównej filary wydzieliły pośrodku przestrzeń na grobowiec, poprzedzoną rodzajem przedsionka i zakończoną po stronie wschodniej dwuprzęsłową kaplicą Panny Marii. Wschodnia i zachodnia część grobowa stanowiła w planie kwadrat z centralnym filarem, stanowiąc kontrapunkt dla bardziej zagęszczonych filarami sąsiednich części. Pomiędzy czterema dodatkowymi filarami centralnymi rozpostarto kamienny baldachim sklepienia, umieszczony ponad tumbą św. Kentigerna. Dla odmiany kaplicy Panny Marii pozwolono wypełnić pełną dostępną szerokość. W efekcie uzyskano subtelną przestrzeń pokrytą żebrami sklepień, opadających na wspaniale rzeźbione roślinnymi motywami kapitele służek, które opinały filary. Na skrzyżowaniu żeber sklepiennych zamontowano zworniki z dekoracją roślinną i z ludzkimi maskami. Żebra uzyskały różnorodne profile, podobnie różnorodną gamę form prezentowały filary.
Kapitularz katedralny uzyskał dwie kondygnacje, układ który nigdy nie został już w Szkocji powtórzony, choć jego czworoboczny, centralny plan mógł być wzorem dla sal kapitulnych w Crossraguel, Jedburgh, czy Glenluce. Podobnie jak korpus kościoła, kapitularz opięty został cokołem i przyporami, w narożnikach prostopadle ułożonymi w stosunku do siebie. Dolną kondygnację z trzech stron przepruto w każdym przęśle parą lancetowatych okien, wyposażonych w bogato profilowane archiwolty oparte na kapitelach i półkolumienkach. Jedno dodatkowe okno zmieszczono jeszcze w krótkiej ścianie południowej. Piętro od czasu przebudowy z pierwszej połowy XV wieku oświetlone było parami wysokich okien z prostszym profilowaniem, spłaszczonymi ostrołukami i prostokątnymi otworami. Późnogotycka przebudowa kapitularza prawdopodobnie wiązała się także z utworzeniem schodkowych zwieńczeń przypór i zmianą sposobu zadaszenia.
Wejście do dolnej kondygnacji kapitularza wiodło z poziomu krypty, poprzez kunsztownie profilowany portal, udekorowany kolumienkami z kapitelami w wewnętrznym i zewnętrznym uskoku, pomiędzy którymi poprowadzono ciągły pas z dekoracją roślinną, postaciami ludzkimi i smokiem. By uzyskać większą wysokość dolnej kondygnacji, zastosowano kilka stopni w dół poniżej posadzki krypty. Pomieszczenie przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym opartym na centralnym filarze, z dodatkowymi żebrami skierowanymi ku ścianom przy każdym narożniku. W XV wieku sklepienie częściowo przebudowano, zakładając nowe zworniki z tarczami herbowymi ówczesnych biskupów oraz wymieniając głowice służek. Wejście na piętro kapitularza, przestronniejszego i zapewne ważniejszego od przyziemia, paradoksalnie miało prostszy portal, zdobiony dekoracją roślinną tylko na kapitelach. W XV wieku wnętrze piętra kapitularza gruntownie przebudowano, zakładając nowe sklepienie przy częściowym wykorzystaniu starszych służek. Wstawiono wówczas nowy środkowy filar, co ciekawe nieco niesymetryczny i nie osadzony dokładnie na środku cokołu. W czasie przebudowy na piętrze kapitularza umieszczono także kominek.
Czteroprzęsłowa kaplica Blacaddera od strony zewnętrznej ujęta została rozbudowanym cokołem i rozczłonkowana regularnym rytmem przypór, pomiędzy którymi wstawiono szerokie ostrołuczne okna dwudzielne. Kaplica dostępna była portalem z południowego przedsionka przy schodach do krypty. We wnętrzu podzielona została trzema filarami na dwie nawy poprzeczne w stosunku do osi katedry. Na ściany nałożono służki bardzo podobne do zastosowanych w krypcie, co wskazywałoby na chęć podsklepienia kaplicy już w XIII wieku. W obu częściach zbliżone wyglądem były też filary, ujęte na całym obwodzie półwałkami z wysokimi cokołami. Masywniejsze żebra sklepienne kaplicy z mniej podciętym profilowaniem, wykonano jednak dopiero na przełomie XV i XVI wieku, kiedy to założono też nowe kapitele z bogatą dekoracją roślinną.
Sąsiadujące z katedrą zabudowania kanoników miały formę niedużych wież mieszkalnych o trzech lub więcej kondygnacjach, inne przypominały bardziej miejskie kamienice o jedynie dwóch kondygnacjach wysokości. Niewiele wiadomo o wewnętrznym układzie tych siedzib. W pierwszej połowie XVI wieku mieściły one główną komnatę dzienną o charakterze reprezentacyjnym (ang. hall), komnaty mieszkalne, oratorium, kuchnię, często z małym browarem, oraz stodołę i stajnie w pobliżu. Mniej zamożne domostwa wikariuszy i księży, zlokalizowane głównie po północnej stronie prezbiterium, mieściły izbę dzienną z kuchnią w przyziemiu i izbę mieszkalną na piętrze. Część korzystała także ze wspólnej kuchni i auli, połączonych krytym gankiem z zakrystią katedry.
Stan obecny
Katedra w Glasgow należy do najwybitniejszych dzieł architektury szkockiego „złotego wieku”. Pomimo późnogotyckiej iglicy wieży i fragmentów krypty z XII wieku, jest jednolitym XIII-wiecznym dziełem architektonicznym. Jej plan i detale ilustrują fakt, że powstawała w czasach swobodnej wymiany pomysłów architektonicznych między nizinną częścią Szkocji a Anglią. Niemniej nie jest budowlą opartą wyłącznie na angielskich pomysłach. Zwłaszcza wyrafinowana architektonicznie krypta nie ma oczywistych paraleli w północnej Anglii, a bardzo szkockie formy mają solidne filary we wschodniej części kościoła, pomimo braku sklepienia i użycia smukłych filarów w katedrze w Lincoln, skąd zapewne zaczerpnięto wzorzec układu przestrzennego chóru.
Okres reformacji oraz rewolucji przemysłowej odcisnął na kościele swoje piętno, lecz pomimo tego pozostaje on jedyną, prawie w całości zachowaną średniowieczną katedrą na terenie Szkocji. Jej okazała skala, złożoność architektoniczna wnętrza oraz misterność detali architektonicznych do dziś świadczą o sile i bogactwie miejscowego biskupstwa oraz znaczeniu ruchu pielgrzymkowego w okresie średniowiecza, który dzięki datkom pątników współfinansował przedsięwzięcia budowlane. Cenne są zwłaszcza zachowane w dużej ilości oryginalne maswerki w oknach naw bocznych, detal który przetrwał w niewielkiej ilości szkockich średniowiecznych kościołów. Ponadto warto zwrócić uwagę na płaskorzeźbione kapitele przy filarach i służkach sklepiennych, portal do dolnej sali kapitularza, czy trójpoziomowe elewacje nawy głównej.
Niestety do czasów współczesnych nie dotrwała górna kondygnacja zakrystii oraz dwie wieże zachodnie, bezmyślnie rozebrane w XIX wieku. Nowożytna jest drewniana kolebka nawy głównej korpusu i prezbiterium, kopią z XIX wieku jest również sklepienie w środkowym przęśle podwieżowym. Od strony zewnętrznej zmianom uległy zwłaszcza te elewacje, które sąsiadowały z usuniętymi fragmentami budynku, a więc partie przy zakrystii, czy fasada zachodnia (jakkolwiek okazały portal zachodni jest w dużym stopniu oryginalny). Obecnie katedra znajduje się pod opieką i zarządzana jest przez Historic Scotland z ramienia szkockiego rządu, choć wciąż służy też jako miejsce kultu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Higgs M., Riches A., Williamson E., The buildings of Scotland. Glasgow, London 2005.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
Tabraham C., Glasgow Cathedral, Edinburg 2009.