Historia
Garleton pojawiło się w przekazach pisemnych w pierwszej połowie XIII wieku, w przydomku Williama Noble, rycerza o anglo-normańskich korzeniach. Choć był on właścicielem wielu majątków ziemskich, Garleton było najważniejszym i prawdopodobnie tym w którym z nadania lordów de Vaux z Dirleton mieszkał. Pozostawało w rękach potomków Williama co najmniej do 1337 roku, kiedy to Ralph Noble wraz z kilkoma innymi okolicznymi rycerzami objęty został przez króla Edwarda III konfiskatą. Angielski władca okupował wówczas tereny Lothian, mierząc się z buntem Szkotów lojalnych wobec króla Dawida II, do których zapewne należał Ralph z Garleton. Jeśli Ralph pozostał lojalny wobec szkockiego władcy, prawdopodobnie ponownie zajął swoje ziemie do 1341 roku, kiedy Dawid II wypędził Anglików z Lothian, ale jeśli groźba konfiskaty przekonała go do powrotu na stronę Edwarda III, mógł je utracić po zwycięstwie Szkotów.
Przed 1377 rokiem majątek Garleton przeszedł w ręce Williama Napiera, a następnie na własność rodu Douglasów, którzy z kolei przekazali „Garmyltoun” rodzinie Towers (Towris, Touris, Toures). Nowi właściciele główną siedzibę założyli w Inverleith i przez cały XV wieku nie pisali się z Garleton. Mogło to doprowadzić do czasowej utraty znaczenia tamtejszej siedziby, być może dodatkowo spustoszonej w czasie serii angielskich najazdów z lat 40-tych XVI wieku, mających na celu terroryzowanie szkockiej szlachty, aby zgodziła się na małżeństwo nieletnich następców tronu Szkocji i Anglii. Po połowie XVI wieku, wraz ze zmniejszeniem natężenia konfliktów szkocko – angielskich, ród Towers zyskał na znaczeniu i znacznie się wzbogacił. Część z zasobów przeznaczono wówczas na budowę nowej siedziby w Garleton, powstałej zapewne z inicjatywy sir Johna Towersa, który rodzinne dobra odziedziczył w 1570 roku.
W 1611 roku zamek stał się obiektem wewnętrznych konfliktów rodzinnych, prawdopodobnie o podłożu finansowym. W 1643 roku, z powodu konieczności spłaty długów, został przez rodzinę Towersów sprzedany George’owi Seton, trzeciemu earlowi Winton, za ogromną wówczas sumę 95 tysięcy marek. Młodsi członkowie rodu zamieszkiwali w Garleton do drugiego dziesięciolecia XVIII wieku, kiedy to rodzina Seton utraciła majątek z powodu związania się z jakobickimi powstańcami. W kolejnych latach podupadła budowla została częściowo opuszczona, a częściowo przeznaczona dla miejscowych robotników rolnych i przekształcona. Ostatnia dzierżawczyni zamieszkująca Garleton, Janet Hepburn, zmarła w 1783 roku. Pod koniec XVIII stulecia większa część zabudowań znajdowała się już w stanie ruiny.
Architektura
Zamek początkowo składał się z obwodu muru obronnego wzniesionego na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 40 x 30 metrów. Mniej więcej pośrodku kurtyny wschodniej umieszczono cylindryczną wieżę o średnicy 6,7 metra, w dużej części wysuniętą przed pierścień muru, natomiast zabudowania mieszkalno – gospodarcze usytuowano w trzech narożnikach dziedzińca: na północnym – wschodzie, południowym – zachodzie i północnym – zachodzie, przy czym ten ostatni pierwotnie mógł stanowić budynek bramny. Okazały dziedziniec w większości pozostawał niezabudowany, jedynie w jego zachodniej części mieściła się studnia. Według jednej z interpretacji południowo – wschodnia część muru obronnego powstała dużo później, przez co pierwotnie wieża cylindryczna mogła być wieżą narożną, a dziedziniec w planie posiadał formę litery L.
Główny budynek mieszkalny o wymiarach 15,2 x 12,8 metra usytuowany był w narożniku północno – wschodnim. W przyziemiu dzielił się na trzy przykryte sklepieniami kolebkowymi komory, powyżej których znajdowały się jeszcze przynajmniej dwie kondygnacje. Na północnym – zachodzie do głównego bloku budynku dostawiony był nieduży, czworoboczny aneks o nieznanej wysokości, nadający całości kształt zbliżony do litery L.
Budynek południowy, prawdopodobnie dobudowany pod koniec XVI wieku, posiadał dwie lub trzy główne kondygnacje oraz poddasze, przy czym najniższa dzielona była na dwa sklepione kolebkowo pomieszczenia. Jedno z nich, zachodnie, przeznaczono na kuchnię z paleniskiem w ścianie wschodniej, drugie pomieszczenie mogło być natomiast izbą, gdzie ostatecznie przygotowywano posiłki przed przeniesieniem na pański stół. Po stronie południowej umieszczono wysuniętą ryzalitowo obłą wieżyczkę, niegdyś mieszczącą schody na górną kondygnację, prawdopodobnie mieszczącą aulę, główne pomieszczenie dzienne na zamku. Cały budynek był doświetlany i chroniony przez wąskie otwory o rozglifionych do wnętrza ościeżach oraz horyzontalnie wydłużone strzelnice z owalnymi otworami pośrodku, usytuowane blisko każdego z czterech narożników. Przykrywał go dwuspadowy dach oparty na dwóch schodkowych szczytach.
Stan obecny
Zamek jest dziś budowlą częściowo zrujnowaną, częściowo przebudowaną w późniejszym okresie nowożytnym. W najgorszym stanie znajduje się główny budynek mieszkalny w północno – wschodniej części dawnego dziedzińca, po którym pozostały dawne trzy komory piwniczne oraz fragmenty ściany północnej i wschodniej. Budynek północno – zachodni został całkowicie przebudowany na współczesne domostwa gospodarczo – mieszkalne, natomiast mur po stronie zachodniej całkowicie zaniknął. Więcej szczęścia miał zachowany budynek południowo – zachodni (choć jego wnętrza zostały zmodernizowane w XVIII – XIX wieku) oraz widoczna w postaci trwałej ruiny wieża cylindryczna. Garleton jest obecnie własnością prywatną, dlatego jego oglądanie raczej możliwe jest tylko od strony zewnętrznej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Garleton Castle: Southwest Lodge, Athelstaneford, East Lothian, Buildings Archeologist and Heritage Consultant, [b.m.w.] 2012.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 4, Edinburgh 1892.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eighth report with inventory of monuments and constructions in the county of East Lothian, Edinburgh 1924.