Historia
Według tradycji biskupstwo w regionie Ross z ośrodkiem w Rosemarkie funkcjonować miało już na początku VIII wieku, a w połowie XI wieku jego biskupem miał być św. Duthac. Pierwszym poświadczonym źródłowo biskupem był jednak dopiero około 1130 roku niejaki Macbeth. W XIII wieku w dokumentach zaczęły pojawiać się informacje o miejscowej kapitule, ale nie odnotowano kiedy katedra przeniesiona została z Rosemarkie do Fortrose. Prawdopodobnie miało to miejsce około 1236 roku, w czasach biskupa Roberta, który uzyskał wówczas od papieża pozwolenie na zreformowanie kapituły. Najpewniej wtedy też zaczęto budowę nowego kościoła katedralnego, w zasadniczym zrębie wzniesionego przed końcem XIII wieku, choć jego ukończenie przerwać mógł wybuch pierwszej wojny o szkocką niepodległość.
Na przełomie XIV i XV wieku podjęto prace nad rozbudową katedry, prowadzone z inicjatywy i fundacji Euphemi, hrabiny Ross, a zarazem żony earla Buchan, Alexandara Stewarta zwanego Wilkiem z Badenoch, który wsławił się spustoszeniem katedry Elgin w 1390 roku. Prawdopodobnie wzniesiona wówczas nawa boczna, a przede wszystkim kaplica, miały być budowlami rodowymi, przeznaczonymi do odprawiania mszy za dusze fundatorów.
Katedra w Fortrose funkcjonowała do początku drugiej połowy XVI wieku, czyli do okresu zwycięstwa szkockiej reformacji. Po zniesieniu obrządku katolickiego regent Moray w 1572 roku zezwolił na rozebranie cennych ołowianych dachów, choć jeszcze w 1615 i następnie w 1649 roku budowla poddawana miała być bliżej nieznanym remontom (prawdopodobnie wzniesiono wówczas malutką kaplicę przy południowej ścianie nawy bocznej). Niestety wkrótce potem angielskie oddziały Olivera Cromwella wykorzystały większość kamieni z katedry na budowę nowożytnych fortyfikacji w Inverness, co doprowadziło do zrujnowania i zaniku większej części budowli, za wyjątkiem nawy południowej, użytkowanej jako miejsce pochówku rodu Mackenzies z Seaforth, oraz dawnej zakrystii w której później zbierała się rada miejska. Pierwsze prace remontowe przeprowadzono w 1853 roku.
Architektura
Pierwotny kościół katedralny z XIII wieku prawdopodobnie był prostą budowlą jednonawową, na planie wydłużonego prostokąta o długości nieco ponad 56 metrów i szerokości około 7,6 metra, bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium. Cała budowla dzieliła się na dziesięć przęseł, z czego połowa przypadała na nawę przeznaczoną dla świeckich, a połowa na chór i prezbiterium w których przebywać mogli tylko duchowni. Po północno – zachodniej stronie, w narożniku korpusu znajdowała się czworoboczna wieża, wzmocniona narożnymi, prostopadle ułożonymi przyporami. Podobnymi przyporami wzmocnione były także elewacje korpusu kościoła, za wyjątkiem położonej na północnym – wschodzie sześcioprzęsłowej, dwukondygnacyjnej, podłużnej zakrystii z kapitularzem. Nie ma pewności czy już wówczas kościół posiadał boczną, południową nawę, która jeśli istniała, została wkomponowana w późniejszą zabudowę.
Na przełomie XIV i XV wieku przebudowana i powiększona została cała południowa część kościoła, która wchłonęła (o ile istniała) starszą nawę boczną. Wzniesiono wówczas przy wschodniej części południowej elewacji korpusu dwuprzęsłową kaplicę oraz na zachód od niej węższą, trójprzęsłową nawę południową. Na styku obu części, przy narożniku wschodniej kaplicy, dostawiona została wysunięta ku południowi czworoboczna wieżyczka komunikacyjna, powyżej przyziemia przechodząca w ośmiobok. Ponadto przed nawą boczną od południa wzniesiono dwukondygnacyjną kruchtę. Mury wszystkich nowych części opięto podwójnie fazowanym cokołem i gzymsem podokiennym oraz wsparto przy kaplicy i nawie bocznej przyporami. Pod okapem dachów poprowadzono gzyms wieńczący wraz z rzędem wsporników, które przedłużono także na ściany wieży. Do budowy późnogotyckiej części katedry wykorzystano ciosany czerwony piaskowiec, najdokładniej opracowany w narożnikach i przyporach gotyckich aneksów.
Wewnątrz zarówno nawę boczną jak i kaplicę otwarto do korpusu ostrołukowymi arkadami: dwoma w kaplicy oraz dwoma w nawie południowej. Wszystkie były bogato profilowane, opadające na grupy półwałków z prosto profilowanymi kapitelami i bazami, jakie opinały filary i półfilary. Obydwie nowe części katedry przykryto sklepieniami gwiaździstymi o rysunku gwiazd czteroramiennych, podobnymi do zastosowanych wówczas w nawach bocznych prezbiterium katedry w Elgin. We wschodniej kaplicy żebra sklepienne spięto zwornikami zdobionymi motywami liściastymi, natomiast w nawie bocznej zwornikami z przedstawieniami głów i tarcz herbowych. Podobieństwo do katedry w Elgin wykazywały także przypory oraz ostrołukowe, profilowane okna z maswerkami. Największe z nich, pięciodzielne, zastosowano w Fortrose w ścianie wschodniej kaplicy.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z dawnej katedry zachowała się jedynie nieduża jej część w postaci przebudowanego budynku dawnej zakrystii i kapitularza oraz oddzielonej wolnym terenem nawy południowej, kaplicy i wieżyczki komunikacyjnej. Cała główna część kościoła w postaci korpusu i wieży głównej została rozebrana, a o ich istnieniu świadczą co najwyżej nieliczne ślady fundamentów. Wewnątrz zachowanej części przetrwały nagrobki hrabiny Euphemi, biskupa Cairncross (1539-1545) oraz biskupa Frasera (1489-1507). Zabytek znajduje się dziś pod opieką Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.