Historia
Pierwsza wieża mieszkalna w Fordyce zbudowana została pod koniec XV wieku i odnotowana w przekazach pisemnych w 1493 roku. W późnych latach XVI wieku z fundacji Thomasa Menziesa z Durn, kupca i mieszkańca miasta Aberdeen, którego ród przez wiele lat dzierżył tamtejszy urząd burmistrza, dokonano jej gruntownej przebudowy lub przy wykorzystaniu części starych murów wzniesiono nowszy dom wieżowy. Prace budowlane zakończono nad nim około 1592 roku, gdyż taką datę umieszczono na tablicy wmurowanej w wieżę. Po śmierci Thomasa wieża przeszła na własność rodziny Abercromby z Birkenbog, która na początku XVIII wieku dobudowała do wieży nowe duże skrzydło mieszkalne. Obie części użytkowane były do celów mieszkalnych oraz jako szkoła parafialna do końca XIX wieku lub początku XX stulecia. Po przejściowym okresie zaniedbania i porzucenia, budowla na szczęście została odrestaurowana.
Architektura
Wieżę wzniesiono na relatywnie płaskim terenie, po południowej stronie XIII-wiecznego kościoła, na wschód od miejscowego strumienia Burn of Fordyce. Otrzymała w planie kształt zbliżony do litery L, składający się ze starszego głównego bloku na rzucie prostokąta o wymiarach 8,8 x 6,7 metrów, do którego po stronie północno – zachodniej, prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku, dobudowano prawie kwadratowy ryzalit, w planie wielości 3,2 x 2,7 metra.
Wnętrze wieży podzielono na trzy kondygnacje zwieńczone dachami dwuspadowymi, osobnymi dla głównego skrzydła i bocznego ryzalitu, opartymi na schodkowych szczytach. W XVI wieku porzucono już względy obronne i nie utworzono chodnika obronnego oraz przedpiersia, ograniczając się jedynie do dwóch cylindrycznych bartyzan w narożniku południowo – zachodnim i północno – wschodnim głównego skrzydła, choć i one nie miały większego znaczenia obronnego a jedynie dekoracyjne lub co najwyżej ostrzegawczo – wartownicze. W kącie utworzonym przez obie części budowli podwieszono jeszcze obłą wieżyczkę wykuszową mieszczącą klatkę schodową, w pobliżu której tradycyjnie przepruto wejście do budynku. Wykusz osadzony został na wsporniku złożonym z aż 11 wałkowych profilów, z których część udekorowano spiralnymi wzorami, a jego elewację przepruto oprócz dwóch wąskich, prostokątnych otworów okiennych, cylindrycznymi i czworobocznymi, zgrupowanymi w rzędach strzelnicami dla ręcznej broni palnej.
Ryzalit północno – zachodni w przyziemiu pomieścił portal wejściowy do wieży oraz klatkę schodową wiodącą na pierwsze piętro. Czworoboczny, profilowany półwałkiem, stanowił główne wejście, natomiast pomocniczą funkcję miał fazowany portal zachodni w głównym skrzydle. Z poziomu pierwszego piętra ryzalitu komunikację pionową na drugie piętro przejmowała nadwieszana wieżyczka wykuszowa, ryzalit natomiast na drugim piętrze wypełniła nieduża izba mieszkalna. Główny blok wieży na poziomie parteru otrzymał dwa podsklepione pomieszczenia o tej samej wielkości. Ich nietypową cechą był brak bezpośredniego połączenia, gdyż komora północna dostępna była poprzez ryzalit, a komora południowa bezpośrednio z dziedzińca. Obie z powodu skąpego oświetlenia najpewniej pełniły funkcje gospodarcze.
Wnętrze pierwszego piętra głównego bloku wieży również odbiegało od średniowiecznego schematu jednoprzestrzennej auli. Podzielone zostało aż na trzy pomieszczenia: przedsionek, niedużą komnatę prywatną w części północnej i pokój dzienny, czyli dość skromną aulę (ang. hall) na południu. Dwa ostatnie pomieszczenia ogrzewane były kominkami i oświetlane większymi, lekko rozglifionymi do wnętrza oknami. Drugie piętro otrzymało identyczny podział, za wyjątkiem połączenia dwóch komnat mieszkalnych z narożnymi bartyzanami.
Stan obecny
Wieża w Fordyce od strony zewnętrznej obecnie ma formę typową dla drugiej połowy XVI wieku, powiększeniu mogły jedynie ulec w XVIII wieku niektóre okna na pierwszym i drugim piętrze. Dużo większe zmiany przeprowadzono we wnętrzu budowli, lecz nie jest ono przeznaczone do zwiedzania. Obecnie wieża znajduje się w rękach prywatnych, służąc pokojami do wynajęcia. Stanowi przykład niewielkiej, lecz wyjątkowo malowniczej budowli z przejściowego okresu pomiędzy średniowieczem a czasami nowożytnymi, przy czym część jej murów (główne skrzydło) zapewne pochodzi jeszcze ze starszej budowli wieżowej z XV wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume V, north and west Scotland, Edinburgh 1986.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.