Historia
Nie wiadomo kiedy dokładnie zamek Findlater (gael. fionn leitir, czyli biały klif) został wzniesiony, musiało to jednak nastąpić przed 1246 rokiem, kiedy to pojawiły się o nim wzmianki w dokumentach finansowych królestwa (ang. Exchequer Rolls). Prawdopodobnie zarządzał nim ród Sinclair, któremu w latach 60-tych XIII wieku król Aleksander III nakazał powiększyć obronność miejsca, z obawy przed norweską wyprawą Haakon IV Starego. Pomimo tego zamek najpewniej został zajęty i pozostawał pod jurysdykcją Norwegów do momentu podpisania układu z Perth w 1266 roku.
Ostatnim właścicielem zamku z klanu Sinclair był sir John Sinclair, zabity w 1411 roku w bitwie między szkockimi klanami pod Harlow. W 1455 roku król Jakub II nadał Findlater sir Walterowi Ogilvy, pozwalając wzmocnić jego fortyfikacje. Potomkowie Waltera posiadali zamek do 1560 roku. Wówczas to Alexander Ogilvy, na skutek konfliktu z własnym synem, wydziedziczył go i przekazał Findlater sir Johnowi Gordonowi. Ród tego ostatniego w 1562 roku zbuntował się przeciwko Marii Stewart, u której interweniował pozbawiony ojcowizny syn Alexandra, James. Zamek został oblężony i zdobyty przez siły królewskie, a klęskę przypieczętowała przegrana Gordonów pod Corrichie w październiku tego samego roku i przeprowadzona następnie egzekucja sir Johna.
Przed czwartą ćwiercią XVI wieku zamek powrócił w ręce rodziny Ogilvy, choć już po około czterdziestu latach utracił na znaczeniu, z powodu wybudowania wygodniejszej siedziby w Cullen. Do ostatecznego porzucenia starej budowli doszło najpewniej około połowy XVII stulecia, gdyż w 1662 roku zamek opisano jako pusty („deserta arx”). Przez kolejne sto lat budowla ulegała degradacji, zapewne przyspieszanej celowymi pracami rozbiórkowymi, prowadzonymi w celu pozyskania materiału budowlanego.
Architektura
Findlater wzniesiono na wysokim i skalistym cyplu, ograniczonym z trzech stron stromymi skarpami o wysokości około 15-27 metrów, opadającymi ku wodom i brzegom Morza Północnego. Z lądem po stronie południowej łączyła go wąska szyja, przecięta dwoma poprzecznymi przekopami. Szyję tą w późniejszym okresie średniowiecza obmurowano, tworząc długi korytarz bramny, zapewne posiadający dwa zwodzone mosty przerzucane nad wspomnianymi poprzecznymi rowami.
Zasadnicza część zamku posiadała wymiary około 59 x 24,5 metra. Jego wąska, lecz długa przestrzeń zastawiona została zabudowaniami, zwłaszcza w zachodniej części cypla, gdzie usytuowano prostokątny w planie budynek, być może o wieżowym charakterze, posiadający czworoboczny ryzalit po stronie zachodniej. Po wschodniej stronie budynku rozciągał się wąski dziedziniec ograniczony z pozostałych stron kolejnymi zabudowaniami mieszkalno – gospodarczymi, między innymi północno – wschodnimi stajniami i południowo – wschodnią kaplicą.
Główny budynek zachodni na poziomie najniższej kondygnacji podzielony był na trzy podsklepione komory. Jedna z nich wyróżniała się brakiem portalu wejściowego, musiała więc być celą więzienną. Dostęp do niej wiódł jedynie przez właz w podłodze wnęki okiennej na górze. Drugą kondygnację zajmowało pięć pomieszczeń, z których środkowe było kuchnią. Pozostałe przeznaczone mogły być na spiżarnie lub dla urzędników miejscowych dóbr albo straży. Trzecią kondygnację zajmowały trzy sale, oświetlane od strony morza większymi oknami. Była to reprezentacyjna aula i dwa pomieszczenia mieszkalne, natomiast w ryzalicie funkcjonowały latryny, prawdopodobnie dostępne także z południowej części zabudowań. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa, umieszczona tuż za ryzalitem.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się pozostałości murowanego przejazdu wzdłuż szyi cypla, relikty zabudowań i muru w jego północnej części, a przede wszystkim pozostałości głównego budynku mieszkalnego wraz z ryzalitem latrynowym, sięgające w najwyższych partiach kilkunastu metrów i mieszczące sklepione pomieszczenia dwóch najniższych kondygnacji. Niestety nie zachowała się południowa część budynku od strony bramy zamkowej, która obsunęła się do wody po stromych i niestabilnych skarpach. Wstęp na teren zamku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.