Historia
Opactwo Fearn ufundowane zostało w latach 20-tych XIII wieku przez Farquharda, earla Ross, lecz już po kilku latach, w 1238 roku, za drugiego opata Malcolma z Nigg, relokowane zostało w nowe, korzystniejsze miejsce w pobliżu Tarbert, nazwane wówczas New Fearn. Wpływ na to miały konflikty pomiędzy miejscowymi klanami oraz żyźniejsze ziemie, niż te które oferowała pierwotna lokacja. Konwent utworzyli mnisi premonstrateńscy przybyli z klasztoru Whithorn, co poskutkowało wieloletnimi kontaktami pomiędzy obydwoma zgromadzeniami.
W czasach Williama III, earla Ross i opata Marka podjęto gotycką przebudowę klasztoru. Prace ruszyły w 1338 roku, a zakończyły się w czasie rządów opata Donalda Pupilla w 1372 roku. Kolejne przebudowy trwały także w XV wieku. Między 1408 a 1436 roku opat Finley założył w kościele klasztornym nowy dach. Opat Finlay McFaed, wyznaczony na stanowisko w 1442 roku, wybudował krużganki, kaplicę św. Michała oraz wprowadził do kościoła opackiego organy wraz z bogatym późnośredniowiecznym wyposażeniem sprowadzonym z Flandrii. Rozpoczął także prace nad nowym dormitorium, ukończonym za jego następcy, Thomasa McCullocha.
Na początku XVI wieku przewodzenie opactwu Fearn powierzono zaledwie parunastoletniemu Patrickowi Hamiltonowi, synowi earla Arran. W 1528 roku w wieku 26 lat został on spalony w St Andrews jako heretyk, stając się pierwszym męczennikiem szkockiej reformacji. Z jej powodu w ciągu kolejnych lat zabudowania klasztoru popadły w zaniedbanie i częściową ruinę. By temu zaradzić na opata wybrano biskupa Ross, Roberta Cairncross, rekomendowanego przez króla i papieża, w nadziei, iż biskupie dochody powstrzymają Fearn od dalszego upadku. Robert zrezygnował jednak z klasztoru w 1545 roku i wkrótce potem zmarł, a piętnaście lat później szkocka reformacja doprowadziła do abolicji w kraju religii katolickiej. Ostatnim opatem komendatoryjnym był w 1597 roku Walter Ross z Morangy, lecz pełnił ten urząd jedynie tytularnie.
Zabudowania klasztorne w drugiej połowie XVI wieku popadły w ruinę, funkcjonował jedynie kościół klasztorny pełniący rolę świątyni parafialnej. Funkcję tą pełnił do XVIII wieku, kiedy to z powodu złego stanu technicznego w 1742 roku zwaliło się sklepienie lub kamienny dach, zabijając 50 osób. Po tym wydarzeniu podjęto decyzję o budowie nowego kościoła parafialnego, przy wznoszeniu którego czerpano kamień ze starej budowli (między innymi z zachodniego przęsła kościoła, krużganków, dormitorium). Nowy kościół już jednak w 1771 roku znajdował się w złym stanie, co wpłynęło na decyzję o odbudowie średniowiecznej świątyni. Była ona remontowana w 1814 roku, w latach 1899-1902 i po raz ostatni w 1972 roku.
Architektura
Klasztor założony został na fragmencie płaskiego terenu pośród niskich pagórków, po południowo – wschodniej stronie niewielkiej rzeki lub strumienia. W średniowieczu składał się z kościoła oraz usytuowanych po jego południowej stronie zabudowań klauzury, otaczających wraz z krużgankami nieduży wirydarz. Północne skrzydło krużganka prawdopodobnie sąsiadowało z zachodnią częścią południowej elewacji kościoła, na której utworzono gzyms, a drobne lancetowate dwa okna osadzono wysoko. Nie wiadomo, czy klauzura składała się z pełnego zestawu trzech skrzydeł, czy też była skromniejszym założeniem dwuskrzydłowym.
Kościół klasztorny był bardzo prostą budowlą na planie sześcioprzęsłowego prostokąta o długości 29,2 metrów i wewnętrznej szerokości 7,9 metra, bez wydzielonego architektonicznie prezbiterium, podziału na nawy, czy też wieży. Mury podparto przyporami, w narożnikach rozmieszczonymi prostopadle do siebie. Zwartą bryłę ujęto gzymsem podokiennym, obejmującym także przypory. Oświetlenie zapewniały wąskie i wysokie okna lancetowate, z których najciekawiej prezentowały się cztery w ścianie wschodniej, umieszczone w rzędzie, o równej wysokości i szerokości. Okna w ścianach północnej i południowej przepruto nieregularnie, ale z tendencją do grupowania parami na przęsło. Po podwyższeniu dachu kościoła w XV wieku, nad czterema oknami wschodnimi przepruto duże ostrołuczne okno z pięciodzielnym maswerkiem.
Największą z dobudówek kościelnych była umieszczona w 1485 roku po stronie południowej kaplica św. Michała, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 9,7 x 7 metrów i połączona z korpusem kościoła ostrołuczną arkadą o szerokości 4,2 metra. Przypuszczalnie stanowiła ona część wschodniego skrzydła klauzury i była tej samej wysokości co kościół. Kolejna kaplica, dobudowana prawdopodobnie na początku XVI wieku, znalazła się przy wschodniej części południowej elewacji kościoła, gdzie zablokowała dwa starsze okna. Sama oświetlana była od wschodu i zachodu ostrołucznymi oknami maswerkowymi. Miała też niezależne wejście z zewnątrz, półkolistym portalem wschodnim.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachował się jedynie dawny kościół klasztorny, odbudowany po katastrofie budowlanej z XVIII wieku, ale krótszy o jedno przęsło zachodnie. Prace te dotyczyły zwłaszcza ściany południowej i zachodniej, konstrukcji dachowej i szczytu wschodniego. W stanie ruiny pozostawiono dwie późnogotyckie kaplice po stronie południowej i nowożytną północną kaplicę – mauzoleum z XVII wieku, utworzoną z przebudowania dwóch starszych przypór kościoła. Po zabudowaniach klauzury nie pozostał żaden ślad, za wyjątkiem gzymsu na południowej elewacji kościoła, gdzie zapewne przylegał krużganek. W murach kościoła zachowały się cztery wschodnie okna wczesnogotyckie, większość oryginalnych okien północnych i trzy z czterech okien we wschodnich przęsłach od południa. Do najstarszej fazy zaliczają się także dwa niewielkie okna zachodnie w ścianie południowej. We wnętrzu kościoła dojrzeć można gotyckie sedilia, umieszczone we wschodniej części ściany południowej kościoła, a w kaplicy św. Michała wnękę grobową opata Finlaya McFaeda z około 1485 roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.