Historia
Pierwsza wzmianka źródłowa o zamku Fast pojawić się miała w 1333 roku, ale najstarsza bezsporna informacja odnotowana została dopiero w 1404 roku, kiedy to jego angielskim zarządcą był William Clifford. Zamek prawdopodobnie zbudowany został w XIV wieku, jako jedna z pomniejszych siedzib earlów Dunbar, o jednak dużym znaczeniu strategicznym, z racji ochrony przybrzeżnego szlaku wiodącego z południa w głąb Szkocji. Z racji usytuowania na pograniczu, warownia często zmieniała właścicieli i zajmowana była przez najeźdźcze oddziały angielskie. Tak mogło być w 1346 roku po bitwie pod Neville’s Cross, natomiast w 1410 roku, Patrick Dunbar, drugi syn dziesiątego earla Dunbar i March, wraz ze 100 osobowym odziałem zbrojnych, odbił Fast z rąk Thomasa Holdena.
Od drugiej połowy XV wieku właścicielami zamku byli przedstawiciele prominentnego rodu Home, którzy prawdopodobnie na przełomie XV i XVI wieku dokonali jego znacznej późnogotyckiej przebudowy. Po raz pierwszy jako własność rodziny Home, zamek został odnotowany w 1467 roku. Od około 1488 roku należał do Patricka Home, czwartego syna pierwszego lorda Home. Patrick i jego żona Isobel w 1503 roku mieli na zamku gościć przyszłą szkocką królową Margaret Tudor, w jej drodze na ślub z Jakubem IV. Władczyni spędziła na zamku noc, po której wyjeżdżać miała bardzo zadowolona z pobytu („had varey good chere, and soe that every man was content”). Po śmierci Patricka w 1508 roku, jego następcą został syn, Cuthbert Home.
W 1513 roku doszło do tragicznej dla Szkotów bitwy pod Flodden, zakończonej druzgocącą porażką z Anglikami i śmiercią króla Jakuba IV. Na polu bitwy padł także właściciel Fast, Cuthbert Home. Pośród chaosu jaki wybuchł w kraju, potęgowanego konfliktem między diukiem Albany a kanclerzem Alexandrem Home, trzecim lordem Home, zamek mógł zostać spustoszony, ale z pewnością był zamieszkiwany bez większych przerw. Odbudowę przeprowadzić mógł około 1521 roku George Home, czwarty lord Home, choć właścicielem Fast była Elizabeth, najstarsza córka Cuthberta, która w 1532 roku poślubiła sir Roberta Logana, piątego barona Restalrig.
W 1548 roku, w trakcie wojny szkocko – angielskiej zwanej „szorstkimi zalotami”, Fast ponownie dostało się w ręce Anglików. Rok później za obsadzenie garnizonem jego i innych zamków pogranicza odpowiadał earl Rutland. W tym czasie powstał też dokładny plan zamku, jeden z najwcześniejszych, jakie sporządzono odnośnie szkockich budowli. Fast odbito zimą na przełomie 1548 i 1549 roku, prawdopodobnie przy wykorzystaniu oddziałów Alexandra, piątego lorda Home. Później poślubił on wdowę po sir Robercie Loganie, dzięki czemu ród Home odzyskał kontrolę nad zamkiem. W 1566 roku musiał się on znajdować w na tyle dobrym stanie, iż odwiedziła go królowa Maria Stewart. Angielski ambasador, który wizytował Fast rok później, opisał zamek jako mały, ale silnie obwarowany. Nie przeszkodziło to jednak w 1570 roku ponownemu zajęciu Fast przez Anglików, którzy utrzymali się na zamku przez trzy lata.
W 1580 roku, na drodze rodzinnych koligacji, Fast przeszło w ręce Roberta Logana, siódmego barona Restalrig. Wraz z matematykiem Johnem Napierem z Merchiston interesował się on okultyzmem i prowadził na zamku poszukiwania rzekomo ukrytego tam skarbu. Oczywiście eksploracja skończyła się niepowodzeniem, lecz mogła przyspieszyć degradację zabudowań w kolejnym stuleciu. Robert miał też na początku XVII wieku zaangażować się w nieudany spisek earla Gowrie, co być może doprowadziło go do sprzedaży majątku George’owi Home of Spott, earlowi Dunbar. Następnie zamek przechodził na własność rodzin Arnot i Hepburn of Waughton. W 1651 roku, po szkockiej klęsce pod Dunbar, poddany został angielskim wojskom Olivera Cromwella. Jeszcze w 1695 roku zamek odnotowano w potwierdzeniu prawa własności wydanym dla Johna Halla of Dunglass. Prawdopodobnie niedługo później zabudowania zostały ostatecznie porzucone i popadły w ruinę, udokumentowaną w 1703 roku.
Architektura
Zamek wzniesiono na spłaszczonej platformie skalistego cypla o długości około 79 metrów i maksymalnej szerokości 27 metrów, zakończonej praktycznie z każdej strony stromymi, prawie pionowymi klifami o wysokości 30-45 metrów, opadającymi do wód Morza Północnego. Jedyne połączenie z resztą terenu cypel posiadał po stronie południowej, poprzez wąską szyję przegrodzoną poprzeczną szczeliną o szerokości około 6 metrów, pełniącą rolę fosy. Teren cypla był nierówny, dlatego w obrębie muru obronnego wydzielone były dwa dziedzińce o różnym poziomie wysokości. Zewnętrzny, położony od czoła zamku był wyższy natomiast wewnętrzny, usytuowany na skraju cypla był niższy. W skale pod zamkiem znajdowała się jaskinia o długości około 74 metrów, ale wbrew tradycji nie była ona bezpośrednio połączona z zabudowaniami na cyplu.
Wzdłuż krawędzi cypla budowniczowie poprowadzili na całym obwodzie kamienny mur, w części czołowej zamku, południowej, przechodzący w zaoblenie, albo cylindryczną niedużą wieżę chroniącą bramę i prowadzący do niej most. Za mostem znajdowało się przedbramie, czy też brama zewnętrzna, zabezpieczająca drugi most i bramę wewnętrzną. Komunikacja z zamkiem odbywać się mogła również za pomocą cumujących u podstawy cypla łodzi, być może poprzez wykute w skale schody wiodące do furty w zachodniej części dolnego dziedzińca. W celu ułatwienia przenoszenia z łodzi towarów, co najmniej od pierwszej połowy XVI wieku stosowany był drewniany żuraw z wiadrem, umieszczony nad skarpą we wschodnim narożniku dolnego dziedzińca. Problemem dla mieszkańców Fast mogła być świeża woda, do której nie było dostępu na żadnym z dziedzińców. Najbliższą studnię zlokalizowano poza zamkiem, w odległości 30 metrów od bramy, dlatego w razie oblężeń polegać musiano na zbiornikach deszczówki.
W południowo – wschodniej części cypla, blisko bramy wjazdowej i tuż przy pionowych skarpach, usytuowano prostokątną w planie, szeroką na 9,1 metra wieżę mieszkalną, czy też donżon, stanowiącą wspólny podłużny blok z aulą. Kamienne konsole pozwalałyby przypuszczać, iż budynek zwieńczony był masywnym przedpiersiem z krenelażem, za którym znajdowała się galeria obronna. Z elewacji wschodniej płytkim ryzalitem była wysunięta spiralna klatka schodowa. Wejście znajdowało się po przeciwnej stronie zachodniej, funkcjonując przy wykorzystaniu schodów. Wnętrze podzielone było na mniejszą część mieszkalną na południu oraz większą salę reprezentacyjną na północy. Oprócz donżonu zewnętrzny dziedziniec zajmowany miał być przez budynek kuchni i browaru. Obie budowle umieszczone były prostopadle do siebie, przy czym browar znajdował się po północnej stronie kuchni. Ta ostatnia wyposażona była w duże palenisko do gotowania, umieszczone we wschodniej części pomieszczenia, a także mniejsze palenisko pośrodku pomieszczenia.
Na dziedzińcu wewnętrznym, w północno – zachodniej części zamku, stać miało jednopiętrowe skrzydło z kilkoma pomieszczeniami mieszkalnymi i gospodarczymi w jednym trakcie, stopniowo obniżającymi się zgodnie ze spadkiem terenu. Jedno z pomieszczeń mogło być dostępne z wyżej położonego dziedzińca górnego, kolejne ze schodów łączących oba dziedzińce, a trzy następne bezpośrednio z dziedzińca dolnego, przy czym dwa ostatnie rozdzielone były korytarzem wiodącym do furty wodnej. W grubości ściany budynku znajdowały się kolejne schody, zapewne prowadzące na chodnik straży w koronie muru. Z pewnością do muru obronnego zamku przystawione były także inne mniejsze budynki o funkcjach pomocniczych i gospodarczych, utworzone w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Jako główny materiał budowlany zamku wykorzystywany był nieopracowany miejscowy szarogłaz oraz ciosy ciosy czerwonego i białego piaskowca.
Stan obecny
Zamek znajduje się w stanie bardzo zaawansowanej ruiny. Gołym okiem widoczne są jedynie niewielkie fragmenty kamiennych murów w pobliżu dawnej bramy wjazdowej i obłej wieży, na terenie skrzydła na dziedzińcu dolnym oraz relikty wieży mieszkalnej w południowo – wschodniej części cypla, w najwyższym miejscu sięgające 5 metrów wysokości. Choć pod względem architektonicznym pozostałości są bardzo skromne, to warte uwagi jest malownicze usytuowanie zamku na przybrzeżnych skalistych skarpach.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Douglas W., Fast Castle and its Owners: some Notes on their History, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 55/1921.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Mitchell K.L., Murdoch K.R., Ward J.R., Fast Castle. Excavations 1971-86, Edinburgh 2001.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.