Historia
Kompleks monastyczny założono na wyspie Eynhallow, której nazwa utworzona została od staronordyckiego Eyin Helga, czyli Świętej Wyspy, co z kolei sugerować mogłoby, iż była wykorzystywana przez niewielką celtycką społeczność pustelniczo – monastyczną w okresie bardzo wczesnego średniowiecza. Sam klasztor wraz z kościołem założony został około połowy XII wieku, prawdopodobnie z inicjatywy mnichów benedyktyńskich.
Według Sagi Orkadzkiej, jednej z sag królewskich opisujących historię archipelagu od czasu jego podboju przez norweskiego króla Haralda Pięknowłosego w IX wieku do początku XIII wieku, opisanej przez nieznanego islandzkiego autora lub autorów, w klasztorze Eynhallow przebywać miał Olaf, syn Svena Asleifarsona z Gairsay, do czasu jego porwania w 1155 roku.
W okresie szkockiej reformacji, około 1560 roku, klasztor przestał pełnić swoją pierwotną funkcję i przekształcony został wraz z kościołem w zabudowania gospodarczo – mieszkalne, wykorzystywane przez lokalną ludność. Z czasem zapomniano nawet o pierwotnym przeznaczeniu budowli, funkcjonującej jako gospodarstwo aż do połowy XIX wieku. Gdy w 1851 roku epidemia wymusiła ewakuację ludności, pozostawione zabudowania pozbawiono dachów, by uniemożliwić w nich zamieszkiwanie, a w konsekwencji odkryto, iż są one cennymi zabytkami architektury.
Architektura
Klasztor założono w południowej części małej wyspy Eynhallow, położonej w cieśninie pomiędzy Mainland na południu, największą częścią archipelagu Orkadów, a wyspą Rousay na północy. Składał się on z otoczonego murem kościoła oraz z grupy zabudowań wykorzystywanych przez społeczność mnichów, ulokowanych po jego zachodniej i częściowo południowej stronie.
Kościół wzniesiono z ciemnych, twardych i płaskich kamieni łupanych, łączonych gliną i wapienną zaprawą. Otrzymał dość rozwinięty układ przestrzenny, jak na tak odległe i słabo zamieszkane tereny. Składał się z prostokątnej w planie nawy o wymiarach wnętrza 6,3 x 3,5 metra, prawdopodobnie gruntownie przebudowanej pod koniec średniowiecza, kiedy to nieco poszerzono jej wschodnią część. Po stronie wschodniej mieściło się czworoboczne, lecz węższe, krótsze i niższe od nawy prezbiterium, wielkości wnętrza około 3,8 x 2,7 metra. Ponadto okazała czworoboczna kruchta dostawiona została od strony zachodniej, o długości boków wynoszącej 2,3 metra wewnątrz murów grubości 0,8 metra. Być może pierwotnie miała ona formę wieżową.
Z rozwiniętym układem przestrzennym kościoła kontrastowały bardzo prymitywne detale architektoniczne (portale, otwory okienne, arkady). Bardzo wąski (0,46 metra) zachodni portal wejściowy do kruchty o dwuspadowym zamknięciu składał się w nadprożu z dwóch kamiennych płyt ułożonych pod skosem, natomiast portal północny w nawie otrzymał półkoliste zamknięcie z surowym profilowaniem, wycięte z pojedynczego kamienia. Także arkadę tęczy o szerokości 1,3 metra i wysokości 1,9 metra, oddzielającą nawę od prezbiterium, skonstruowano w bardzo prosty, choć pomysłowy sposób, osadzając bez użycia zaprawy klińce łuku na pochyłych krawędziach trójkątnych kamieni. Dodatkowe wejścia umieszczone były w murze południowym nawy i prezbiterium.
Stan obecny
Zabudowania klasztoru oraz kościoła przetrwały do dnia dzisiejszego w postaci niezadaszonej ruiny o prawie oryginalnej wysokości murów. Pomimo tego odtworzenie ich pierwotnej formy jest trudne z powodu wielu przekształceń jakie przeprowadzono na terenie klasztoru, po jego zamianie w XVI wieku na gospodarstwo. Zabytek jest za darmo udostępniony dla zwiedzających, jednak na wyspę dostać się można jedynie prywatnym transportem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.