Historia
Kościół św. Moluaga (gael. Teampull Mholuaidh) zbudowany został prawdopodobnie w XIV wieku, choć nie można wykluczyć także wcześniejszej, nawet XII-wiecznej daty powstania (układ świątyni zbliżony do katedry z Garðar na Grenlandii, datowanej na pierwszą połowę XII wieku). W późnym okresie nowożytnym kościół przestał być użytkowany i popadł w ruinę. Jego odbudowę przeprowadzono w latach 1911-1912.
Architektura
Kościół zbudowany został na planie prostokąta jako budowla salowa, bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium. Układ świątyni wzbogacony został jednak dzięki niewielkiej, prostokątnej zakrystii dostawionej do wschodniej części ściany północnej oraz równie małej kaplicy, usytuowanej przy wschodniej części ściany południowej. Od zachodu, a także przy ścianie wschodniej, utworzono pochyły cokół, prawdopodobnie wzniesiony przez budowniczych w celu rozłożenia obciążenia ścian szczytowych na szerszym obszarze i zapobieżenia osiadaniu w glinie. Wnętrze kościoła było obszerne, otrzymało 13,4 metrów długości i 5,2 metrów szerokości, przy murach grubości 0,9 metra. Wysokości ścian do okapu dachu wyniosła 4,8 metra.
Wejście do nawy kościoła umieszczono w tradycyjnym miejscu, w zachodniej części ściany południowej. Otrzymało 0,8 metra szerokości, wewnętrzne rozglifienie i półkoliste zwieńczenie. Ponadto elewacje przepruto wąskimi, półkoliście zamkniętymi oknami o wewnętrznych rozglifieniach. Po jednym takim otworze umieszczono w korpusie z każdej strony świata, a dodatkowe małe otwory szczelinowe doświetliły aneksy (jeden w zakrystii, dwa w kaplicy). Po dwa małe, czworoboczne okna przebito także nad kaplicą i zakrystią, choć mogły one zostać utworzone wtórnie. Oprócz otworów okiennych w elewacjach pozostawiono małe otwory maczulcowe, wykorzystywane w trakcie budowy do mocowania rusztowań.
Wewnątrz w południowej części ściany wschodniej korpusu utworzono małą wnękę ścienną, zapewne przeznaczoną na kościelne precjoza. Ponadto w ścianach północnej i południowej umieszczono otwory, które sugerowałyby, że znajdowała się tam drewniana przegroda lektorium, oddzielająca część nawową od prezbiterialnej. Zakrystia skomunikowana była z prezbiterialną częścią kościoła przejściem o szerokości 0,7 metra. W jej wnętrzu w ścianie południowej utworzono ścienną półkę na świecę oraz dodatkową wnękę w ścianie zachodniej. Kaplica południowa dostępna była jedynie z zewnątrz.
Stan obecny
Kościół św. Moluaga jeszcze przed remontem z początku XX wieku był najlepiej zachowanym średniowiecznym zabytkiem sakralnym na wyspie Lewis. Dzięki przeprowadzonym pracom renowacyjnym jest dziś zadaszoną, w pełni funkcjonalną budowlą, z odnowioną częścią detali architektonicznych (portal wejściowy do nawy i kaplicy, okno północne, południowe i wschodnie korpusu). Konserwatorzy słusznie zrezygnowali z cementowych podłóg i metalowych rynien, posadzkę pokryto płytami kamiennymi, a kamień i łupek specjalnie sprowadzono z Orkad. Między innymi dzięki temu budowla jest wyjątkowo malownicza, niemal unikatowa na zachodnich wyspach Szkocji, dorównująca kościołowi św. Klemensa w Rodel.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barrowman R.C., Chapel-sites on the Isle of Lewis: Results of the Lewis Coastal Chapel-sites Survey, „Scottish Archaeological Internet Reports”, 88/2020.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.