Historia
Pierwszy klasztor franciszkański w Elgin założony miał zostać w czasie panowania króla Aleksandra III, w drugiej połowie XIII wieku, ale albo fundacja ta nie doszła do skutku, albo konwent zanikł w późniejszym okresie średniowiecza lub wyprowadził się z miasta ze względu na obecność dominikanów. Dopiero w latach 80-tych XV wieku, pod patronatem króla Jakuba IV, do Elgin sprowadzono obserwancką gałąź zakonu franciszkanów. Ich klasztor po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w latach 1494-1495.
Franciszkański konwent w Elgin skasowany został już w pierwszych latach szkockiej reformacji. W 1559 roku zakonnicy prawdopodobnie uciekli, zaś zabudowania klasztoru opustoszały. Choć rozgrabione z kosztowności, nie popadły jednak w ruinę, gdyż wkrótce przekazano je na siedzibę sądu (ang. Court of Justice), a następnie stały się miejscem spotkań miejscowych kupców. W drugiej połowie XVII wieku dawne zabudowania franciszkanów zakupił burmistrz William King, który kościół przekazał do celów sakralnych, natomiast w dawnej klauzurze urządził sobie mieszkanie.
Kościół pofranciszkański funkcjonował do późnych lat XVIII wieku. Później wraz z zabudowaniami klasztoru został porzucony, choć jeszcze w 1828 roku obie części oznaczono na planie jako zachowane. W 1891 roku całe miejsce wykupiło zgromadzenie sióstr miłosierdzia, dla których pięć lat później trzeci markiz Bute, przy udziale architekta Johna Kinrossa, odbudował klasztor. Kościół rekonsekrowano już w 1898 roku, natomiast odbudowa klauzury z powodu śmierci markiza przeciągnęła się do 1908 roku. W 2014 roku kompleks zabudowań przejęły mniszki dominikańskie.
Architektura
Klasztor zbudowany został po południowo – zachodniej stronie kompleksu katedralnego, poza obrębem jego muru obronnego. Składał się z kościoła oraz usytuowanych po jego południowej stronie zabudowań klauzury, które trzema skrzydłami otaczały prostokątny wirydarz. Cechą charakterystyczną było wysunięcie obu skrzydeł bocznych, wschodniego i zachodniego, znacznie poza prostopadłe do nich skrzydło południowe, choć pierwotnie te przedłużone części mogły być przykryte osobny dachami, oddzielonymi od głównej części poprzecznym dachem skrzydła południowego. Ani skrzydło zachodnie, ani wschodnie, nie było zlicowane z odpowiednimi ścianami kościoła, choć od zachodu utworzono jedynie niewielki uskok muru.
Kościół był typową budowlą dla późnośredniowiecznych szkockich mendykantów, bardzo prostą w planie, wzniesioną na rzucie wydłużonego prostokąta o wewnętrznych wymiarach 33,5 x 6,7 metra, bez wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium, a nawet bez wieży, jaka często rozdzielała nawę od prezbiterium. Zbudowany został z gruzu i ciosów, przy czym te drugie wzmacniały narożniki i tworzyły detal architektoniczny. Mury przynajmniej od wschodu i zachodu ujęto fazowanym cokołem, a od północy podparto pojedynczą przyporą w miejscu skrajnego przęsła prezbiterialnego. Ponadto na elewacji zachodniej i wschodniej utworzono podokienny gzyms, ale i tak całość charakteryzowała się prostotą i ubóstwem detalu architektonicznego.
Oświetlenie kościoła zapewniały duże ostrołuczne okna, w większości dwudzielne z rozwidlonym laskowaniem o kształcie litery Y. W ścianie północnej znajdowało się pięć takich okien oraz dwa mniejsze otwory doświetlające lektorium i boczne ołtarze: górne dwudzielne i dolne jednodzielne z zamknięciem w ośli grzbiet. Od południa, ze względu na krużganek, umieszczono tylko jedno duże okno w części wschodniej kościoła, wychodzącej poza budynek klauzury. Ponadto w środkowej części ściany południowej, ponad jednospadowym dachem krużganka, zmieszczono trzy małe otwory jednodzielne z zamknięciami typu ośli grzbiet. Bardziej nietypowe były małe, przebite pod skosem otwory, służące do podglądania kościoła z wnętrza skrzydła wschodniego i zachodniego. Tradycyjnie najokazalsze okna umieszczono w ścianach szczytowych kościoła, czyli od wschodu i zachodu. Zachodnie było czterodzielne, z prostym, przeplatającym się maswerkiem. Wschodnie okno mogło mieć bardzo podobną formę.
Półkoliście zamknięty portal wejściowy, zapewne przeznaczony dla ludzi świeckich, osadzono w zachodniej części ściany północnej, gdzie być może w średniowieczu znajdowała się niewielka kruchta. Komunikacji z krużgankiem i zakrystią w skrzydle wschodnim służyły prostokątne przejścia z fazowanymi obramieniami. Wnętrze kościoła musiało być proste, zgodnie z obserwancką regułą zakonną. Nie zastosowano sklepień ani nad nawą, ani nad prezbiterium. Jedyne zdobienia mogły być związane z drewnianą przegrodą lektorium, oddzielającą obie części kościoła i tworzącą górną, opartą na kamiennych wspornikach galerię, a także z ołtarzem głównym i bocznymi w nawie przed lektorium (gdzie umieszczono piscinę). We wschodniej części ściany południowej mieściła się wnęka – półka ścienna z zamknięciem w ośli grzbiet, obok sedilia nieznanego kształtu, zaś po przeciwnej stronie wnęka sakramentarium.
Stan obecny
Mury kościoła klasztornego do czasu odbudowy z końca XIX wiek zachowane był w dość dobrym stanie, za wyjątkiem części szczytu wschodniego i maswerków okiennych, choć ich kikuty dawały możliwość wiarygodnej rekonstrukcji (za wyjątkiem okna wschodniego). Odnowione zostały także dwie pisciny, wnęka sakramentarium i portale wejściowe. Trzy skrzydła klauzury musiały zostać poddane o wiele dalej idącym pracom budowlanym, ze względu na ich gorszy stan na przełomie XIX i XX wieku. Obecnie całe założenie wykorzystywane jest przez dominikanki, dlatego zwiedzanie wnętrz najpewniej nie jest możliwe.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., The Architecture of the Scottish Medieval Church 1100-1560, New Haven-London 2011.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1896.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.