Historia
Elgin najprawdopodobniej było jednym z najstarszych na terenie Szkocji ośrodków chrześcijaństwa, lokalnym biskupstwem, które wyewoluowało z celtyckiego monastycyzmu przed XII stuleciem. Pierwszym odnotowanym w źródłach pisanych biskupem północno – wschodnich terenów Szkocji był w 1114 roku niejaki Gregory, czy też Giric, sądząc po imieniu duchowny gaelickiego pochodzenia. Nie ma pewności gdzie miał on swą siedzibę, ani jak przebiegała jego kariera. Prawdopodobnie nie posiadał stałej rezydencji, gdyż pierwsi biskupi często przenosili się pomiędzy Spynie, Birnie i Kinneddar. Ich siedziby mogły się także znajdować w Rosemarkie i Mortlach, przy czym to ostatnie około 1130 roku zastąpione zostało przez króla Dawida I siedzibą w Aberdeen. Władca ten wprowadził w regionie Moray autorytet królewski i pozbawił wpływów celtyckich mormaerów, między innymi reformując system administracyjny, w ramach którego Elgin, obok Inverness i Forres, stało się ważnym ośrodkiem miejskim (ang. burgh).
W 1203 roku Brice de Douglas, tironezyjski mnich i przeor klasztoru Lesmahagow, wyznaczony został pierwszym biskupem Moray. Wkrótce po obraniu, postanowił on znaleźć dla siebie stałą siedzibę. Kinneddar nie nadawało się ze względu na uciążliwą lokalizację, dlatego papież Innocenty III początkowo wskazał na Spynie, gdzie już wcześniej mieściła się biskupia rezydencja. Zorganizowano też kapitułę z ośmioma kanonikami, pośród których znajdował się dziekan, kantor, skarbnik, kanclerz i archidiakon. Wyposażeni w prebendy, czyli dochody pochodzące głównie z parafii, kanonicy mieli zarządzać katedrą pod wezwaniem Świętej Trójcy. Jej funkcjonowanie w Spynie było krótkie i już w 1224 roku papież Honoriusz III zezwolił na przeniesienie biskupstwa do Elgin. Wkrótce też po tej dacie, na nowym miejscu rozpoczęto budowę okazałego kościoła katedralnego.
Następca Briciusa na biskupim stolcu, Andrew de Murray, powiększył skład kapituły z ośmiu do osiemnastu kanoników, a przed śmiercią w 1242 roku jeszcze do dwudziestu trzech. Do kapituły włączono również samego biskupa, nadając mu prebendę Forres. Dzięki wysokim dochodom i licznym ziemiom, biskupi Morey wkrótce stali się jednymi z najbardziej wpływowych oficjałów w królestwie Szkocji, podczas gdy widomym znakiem ich bogactwa stała się katedra. Prace nad jej budową wciąż trwały za de Murraya, a także w latach 1244-1251 za kolejnego biskupa Simona de Gunby oraz w czasie krótkich rządów Radulfa z Lincoln, obranego w 1252 roku. W 1270 roku katedrę uszkodzić miał pożar, co kolejny biskup, Archibald, wykorzystał do przebudowy kościoła na jeszcze większą i bardziej okazałą skalę. Prace te prawdopodobnie ukończono tuż przed wybuchem wojny szkocko – angielskiej w 1296 roku, w trakcie której kościół najpewniej nie odniósł żadnych poważniejszych zniszczeń. Co prawda wojska Edwarda I jeszcze w tym samym roku zajęły Elgin, lecz katedrę oszczędziły.
W 1299 roku biskupem Morey został David de Moravia (Murrey), zadeklarowany wróg Anglików i ich mieszania się w sprawy szkockie. W 1306 roku był on jednym z pięciu szkockich biskupów którzy poparli Roberta I, za co jeszcze w tym samym roku musiał uciekać na Orkady. Diecezja wraz z Elgin ucierpiała wówczas z powodu antyangielskiego buntu. David Murrey powrócił do Szkocji dopiero po śmierci Edwarda I i poddał się kolejnemu angielskiemu władcy, Edwardowi II. Wciąż jednak wspierał niepodległościowe dążenia Roberta I, aż ostatecznie z powodu nie stawienia się przed papieżem w 1320 roku został ekskomunikowany. Jego następca, którym od 1326 roku był John de Pilmuir, także był zwolennikiem Roberta I, za co w 1336 roku wojska Edwarda III spaliły Elgin w czasie pochodu na północ. Jednak sama katedra albo nie została uszkodzona, albo zniszczenia nie były zbyt duże.
W 1362 roku następcą Johna de Pilmuira został biskup Alexander Bur, lojalny zwolennik króla Dawida II, a zarazem przeciwnik rodu Stewartów, co ostatecznie doprowadziło w 1390 roku do napaści na Elgin oddziału earla Buchan, Alexandra Stewarta (zwanego Wilkiem z Badenoch) i spalenia katedry wraz z 18 kanonikami i kapelanami. Alexander Bur wybłagał u nowego króla Roberta III zadośćuczynienie, co pozwoliło od razu przystąpić do prac naprawczych. Remont trwał jednak długo po śmierci Bura w 1397 roku, a co więcej wstrzymany został przez kolejną napaść w 1402 roku, tym razem przeprowadzoną przez Alexandra MacDonalda, syna lorda Isles. Biskup William Spynie ekskomunikował napastnika, który szybko powrócił do Elgin by odpokutować za grzechy. Przedłużająca się przebudowa prawdopodobnie zaczęła się od wschodniej części katedry i trwała do około połowy XV wieku, do czasów biskupa Johna Winchestera. Remont środkowej wieży rozpoczął się na początku XV stulecia z inicjatywy biskupa Johna de Innes, natomiast przebudowa fasady zachodniej kościoła przeprowadzona była około 1422 – 1435 roku za biskupa Kolumbana z Dunbar. Ostatnie znaczące prace modernizacyjne przeprowadzono przy kapitularzu w późnych latach XV wieku, za rządów biskupa Andrew Stewarta.
Początkiem końca katedry stała się w 1560 roku reformacja. Jako, iż katedra w Elgin nigdy nie była kościołem parafialnym, stała się bezużyteczna dla wyznawców nowego obrządku i przestała być użytkowana. Dwa lata później lord James Steward ogołocił opuszczoną budowlę z bliżej nieznanego wyposażenia, a w latach 1567-1568 rada królestwa (ang. Privy Council) nakazała usunięcie cennego ołowiu z dachów kościoła. Co prawda rok później polecono ponownie zadaszyć budowlę, lecz prawdopodobnie nie podjęto w tym celu żadnych większych kroków. Pomimo tego do końca XVI wieku w części katedry odprawiane były od czasu do czasu msze, zapewne przeprowadzane w tymczasowo zadaszonym prezbiterium. W 1637 roku ta część dachu zawalić się miała w trakcie silnej wichury, zaś trzy lata później przeznaczono lektorium na drewno opałowe. Mury obwodowe kościoła pozostawały nienaruszone do 1711 roku, kiedy to wieża środkowa, narażona na długotrwałe działanie sił przyrody, runęła i przy okazji zniszczyła dużą część transeptu oraz nawy głównej. W okresie tym teren katedry był już wykorzystywany jedynie jako cmentarz. Pierwsze prace porządkowe zaczęto przeprowadzać w pierwszej połowie XIX wieku, natomiast główne roboty stabilizujące ruiny miały miejsce w latach 30-tych XX wieku.
Architektura
Katedra w Elgin zbudowana została po południowo – zachodniej, zewnętrznej stronie zakola rzeki Lossie. W pierwotnej formie, zaplanowanej po 1224 roku, była trójnawową, sześcioprzęsłową bazyliką z transeptem, prostokątnym w planie prezbiterium po stronie wschodniej i z trzema czworobocznymi wieżami: dwoma przy fasadzie zachodniej i jedną środkową na przecięciu naw. W trakcie odbudowy po 1270 roku prezbiterium zostało powiększone. Przedłużono je ku wschodowi do siedmiu przęseł i zaopatrzono w pięcioprzęsłowe nawy boczne, tworząc system bazylikowy. Powiększony został wówczas także korpus nawowy, poszerzony o dwie dodatkowe nawy boczne, przy czym nawa zewnętrzna południowa wchłonęła starszą kaplicę. Pomiędzy wieżami utworzono dodatkowe przęsło z procesyjnym wejściem, zaś same wieże zachodnie podwyższono o kolejne piętro. Ponadto przy pierwszym przęśle od zachodu zewnętrznej nawy południowej usytuowano kruchtę. Ostatecznie kościół uzyskał okazałe rozmiary, z długością sięgającą prawie 80 metrów.
Dwie czworoboczne wieże przy fasadzie zachodniej, ostatecznie osiągnęły cztery rozdzielone gzymsami kondygnacje o około 27 metrach wysokości, z iglicami na samej górze, prawdopodobnie otoczonymi przedpiersiem i niezadaszoną galerią. W narożach wieże zostały wzmocnione wysokimi przyporami, usytuowanymi prostopadle w stosunku do ścian, zwieńczonymi drobnymi szczycikami. Elewacje wież przepruto w przyziemiu wąskimi otworami lancetowymi. Wyżej umieszczono okna dwudzielne z rozwidlonym laskowaniem, a na trzeciej kondygnacji, być może początkowo planowanej jako najwyższa, okna czterodzielne (po cztery lancety zgrupowane parami w asymetryczne wnęki i wszystkie ujęte łukami półkolistymi). Na najwyższej kondygnacji jednodzielne okna ostrołuczne oflankowano ślepymi arkadami o podobnym wykroju. Wejście do podsklepionych pomieszczeń przyziemia wież możliwe było portalami od strony naw bocznych. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa, osadzona w południowo – wschodnim narożniku wieży południowej. Została ona wysunięta lekkim ryzalitem ze ściany południowej i po 1270 roku udekorowana trzema wnękami z trójlistnymi zamknięciami oraz trójkątnymi wimpergami. Około przełomu XIV i XV wieku w wieży północnej na drugiej kondygnacji założono sklepienie kolebkowe, niżej zaś wydzielono drewnianym stropem dodatkowe półpiętro. W nowym pomieszczeniu zainstalowano kominek, musiało więc ono zostać przeznaczone dla katedralnego urzędnika.
Przęsło pomiędzy wieżami wstawione zostało po 1270 roku, a następnie przebudowane na przełomie XIV i XV wieku. W jego przyziemiu znajdował się główny, ceremonialny portal wejściowy z końca XIII wieku. Został on zamknięty ostrołucznie i oflankowany z dwóch stron ośmioma kolumienkami, na których kapitelach osadzono bogato profilowaną archiwoltę, z wałkami i wklęskami przedzielonymi wzorami czteropłatkowych liści (ang. dogtooth). Pierwotnie portal zapewne pokryty był barwnymi polichromiami. Po pożarze z 1390 roku jego wejście podzielono na dwa ostrołukowe otwory, pomiędzy którymi osadzono migdałowatą wnękę (łac. vesica) z parą płaskorzeźbionych aniołów po bokach. Zarówno wnękę, jak i otwory, udekorowano wyszukanym ciągłym wzorem roślinnym, przy czym w migdałowatej wnęce znajdować się mogło przedstawienie św. Trójcy, której poświęcona była katedra. Dwie wnęki z trójlistnymi zamknięciami, smukłymi kolumienkami i wzorami czteropłatkowych liści flankowały portal z lewej i prawej strony, natomiast między portalem a oknem znajdowały się trzy małe szczyty, nawiązujące do podobnych rozwiązań w fasadach kościołów klasztornych Arbroath, czy Jedburgh. Każdy szczyt wzdłuż krawędzi pokryty był żabkami. Pośrodku mieścił trójlistnie zamkniętą wnękę, w której pierwotnie znajdowały się figury lub malowidła. Wnęki szczytów zdobione były podobnie jak nisze na dole, ale dodatkowo rozdzielały je ślepe okulusy z czterolistnymi maswerkami, osadzone w dolnych ramionach dwóch zewnętrznych szczytów (w szczyt środkowy wcinała się archiwolta portalu).
Wewnętrzna elewacja międzywieżowego przęsła przebudowana została na przełomie XIV i XV wieku. Nad portalem umieszczono wówczas w grubości muru przejście łączące wieże, otwarte od strony wschodniej rzędem ostrołucznych przeźroczy. Otwory te rozmieszczono na zmianę z wąskimi arkadami o lancetowatych zamknięciach, zaślepionymi za wyjątkiem małych prześwitów w archiwoltach. Tak przeźrocza, jak i ślepe arkady oprofilowano wałkami. Powyżej w trakcie przebudowy osadzono największe okno fasady kościoła, zamknięte ostrołucznie i wypełnione siedmiodzielnym maswerkiem, które w XV wieku zastąpiło wcześniejszą rozetę (zbliżoną wyglądem do tej z opactwa w Arbroath, czy do rozety z południowego ramienia transeptu katedry w Yorku). Tuż nad oknem poprowadzono fryz z motywem roślinnym oraz umieszczono tarcze herbowe z insygniami królewskimi i biskupimi. Mały czworoboczny otwór z uskokowym obramieniem doświetlał umieszczoną za szczytem galerię w grubości muru, podobnie jak ta na dole łączącą dwie wieże.
Zwykli wierni od drugiej połowy XIII wieku dostawali się do katedry przez głęboką kruchtę południowo – zachodnią, skąd przez nawy południowe udawali się do nawy głównej. Przedsionek od strony zewnętrznej opięty był przyporami, gdyż mieścił dwie kondygnacje, z których dolna była podsklepiona, a górna dostępna z sąsiedniej nawy bocznej. Wnętrze przyziemia kruchty podzielone było na dwa przęsła sklepienia gwiaździstego, opartego na przyściennych wspornikach. Dostęp do nawy bocznej zapewniał z kruchty ostrołuczny portal z trzema parami wałków o profilowanych kapitelach. Na nich osadzona została ciasno profilowana archiwolta, dodatkowo zdobiona wzorem z czteroramiennych gwiazd lub liści (ang. dogtooth). Nietypowo portal z nieznanych powodów nie został osadzony na osi kruchty, ani na osi wnęki w podłuczu przyściennej ślepej arkady.
Korpus nawowy katedry podzielony był ostrołukowymi arkadami, wpierw na trzy, a po 1270 roku na pięć naw, co było bardzo rzadkim przypadkiem, w tym okresie zastosowanym w Brytanii jedynie w katedrze w Chichester. Arkady międzynawowe dźwigane były przez krzyżowe w planie filary, z dużymi wałkami na rogach i dodatkowymi wałkami pośrodku każdej strony. Ponad nimi w nawie głównej przepruto zgrupowane trójkami na przęsło przeźrocza, otwarte na umieszczoną w ścianach galerię, oświetlaną od zewnątrz podobnymi trójkami okien clerestorium. Katedra w Elgin miała więc w Szkocji jako jedna z pierwszych dwupoziomowy, zredukowany z trzech, podział wewnętrznych elewacji korpusu. Elewacje te pierwotnie były bielone i pokryte modnymi w średniowieczu czerwonymi liniami imitującymi kwadrowanie. Nawa główna przykryta była drewnianą kolebką. Pierwotnie także nawy boczne przykryto drewnianymi stropami, zastąpionymi po 1270 roku kamiennymi sklepieniami z dodatkowymi żebrami przewodnimi. Nawę główną od chóru i transeptu oddziałało drewniane lektorium, pokryte malowidłami przedstawiającymi sceny Ukrzyżowania na tle wzorów z gwiazd. Od strony prezbiterium na lektorium ukazano sceny Sądu Ostatecznego, u góry natomiast najpewniej znajdował się rodzaj galerii lub balkonu.
Zewnętrzne, dobudowane po 1270 roku nawy boczne, w odróżnieniu od starszych naw bocznych przykrytych dachami jednospadowymi, zwieńczone zostały w każdym przęśle dachami dwuspadowymi usytuowanymi dłuższymi bokami prostopadle do osi kościoła, z trójkątnymi szczytami zwróconymi ku stronie północnej i południowej. Wewnątrz rozdzielono je smukłymi filarami oraz drewnianymi przepierzeniami od starszych naw bocznych, umieszczając w środku niewielkie kaplice. Oświetlenie zewnętrznych naw bocznych początkowo zapewniały okna ostrołuczone, ujęte po bokach smukłymi kolumienkami oraz płaskorzeźbionymi wzorami z czterolistnych i kwadratowych kwiatów. Na przełomie XIV i XV wieku część z nich wymieniona została na większe okna z czterodzielnymi maswerkami, rozmieszczone po jednym na przęsło. Wnętrze zewnętrznych naw, podobnie jak starszych wewnętrznych naw bocznych, przykryte zostało sklepieniami gwiaździstymi. Wyjątkiem mogło być szersze przęsło wschodnie nawy południowej, powstałe ze starszej kaplicy z połowy XIII wieku, a także sąsiadujące z nią od zachodu dwa kolejne przęsła, które jedynie rozdzielono łękami jarzmowymi.
Transept kościoła katedralnego wzorowany był na cysterskich kościołach klasztornych z północnej Anglii. Jego północne i południowe ramię wzmocnione było płytkimi, pozbawionymi uskoków przyporami, ujęte w przyziemiu podwójnie fazowanym cokołem i podzielone gzymsami kordonowymi na dwa poziomy okien (trzy poziomy w ścianach szczytowych). Ponadto w zwieńczeniach szczytów znajdowały się nisze o formie trójliści. Najniższe okna otrzymały formy ostrołukowe, ale okna na drugim, wyższym poziomie zamknięto już półkoliście, nadając im romanizujące kształty, z wewnętrznym uskokiem profilowanym w sposób ciągły, natomiast zewnętrznym wypełnionym kolumienkami. Okna te otwierały się wewnątrz na galerię w grubości muru, podobną do tej w korpusie nawowym. W południowej elewacji transeptu znajdował się portal, nad którym kilkoma stopniami zagięto gzyms i umieszczono migdałowaty okulus. Portal oflankowano trzema większymi i dwoma mniejszymi kolumienkami z pokrytymi roślinnymi motywami kapitelami, a jego ostrołuczną archiwoltę udekorowano liśćmi z czterema ramionami ułożonymi po przekątnej względem siebie (ang. dogtooth). Północne ramię transeptu wyróżniało się narożną wieloboczną wieżyczką schodową na czworobocznej podstawie.
We wnętrzu południowego ramienia transeptu, pomiędzy portalem a migdałowatym otworem znajdowała się wnęka z kamiennymi siedziskami po bokach, wskazująca na pierwotne funkcjonowanie tam drewnianego ganku. Powyżej galeria w grubości południowego muru piętra otwierała się na wnętrze transeptu serią arkad, naprzemiennie szerszych półkolistych i węższych ostrołucznych, podtrzymywanych przez smukłe półkolumny z kapitelami o dekoracji roślinnej. W ścianach wschodniej i zachodniej zamiast arkad znajdowały się już pojedyncze przeźrocza, odpowiadające oknom po stronie zewnętrznej. Przyziemie transeptu mieściło liczne wnęki grobowe, dobudowywane w późniejszym okresie średniowiecza, zamykane odcinkowo i łukami w ośle grzbiety. W ścianie zachodniej południowego ramienia znajdowały się sedilia, w ścianie południowej trójlistnie zamknięta piscina, zaś obie ściany wschodnie wypełniały wysokie ostrołuczne ślepe arkady, zapewne obejmujące boczne ołtarze.
Prezbiterium po 1270 roku osiągnęło długość siedmiu przęseł w nawie głównej oraz pięciu w nawach bocznych, przy czym każda z nich kończyła się na wschodzie prostą ścianą. Mury wschodniej części kościoła, zarówno w nawach bocznych jak i w części środkowej, opięte zostały przyporami i rozbudowanym cokołem. Ponadto prezbiterium w narożnikach wschodnich flankowane było ośmiobocznymi wieżyczkami, służącymi do komunikacji pionowej z galeriami wewnątrz murów, ale też pełniącymi rolę przypór wzmacniających konstrukcję wysokich murów. Wieżyczki te na najwyższej kondygnacji udekorowane zostały profilowanymi ślepymi arkadami zamkniętymi trójliśćmi i małymi szczycikami. Podobne arkadowe wnęki znajdowały się również na dwóch najniższych poziomach zewnętrznych elewacji wieżyczek, rozdzielonych gzymsami kordonowymi. Środkowy z owych gzymsów przedłużono na elewacje wschodnią i obie elewacje boczne prezbiterium, gdzie został poprowadzony pod oknami.
W nawie południowej przęsła na wysokości chóru przepruto dużymi ostrołucznymi oknami z czterodzielnymi maswerkami (wymienionymi po 1390 roku), za wyjątkiem węższego przęsła wschodniego z oknem trójdzielnym. Kolejne duże okno doświetliło nawę boczną od wschodu. W clerestorium prezbiterium umieszczono po trzy wąskie okna lancetowate i po dwa takie same okna w trzech węższych przęsłach wschodnich. Okna nawy głównej były bogato profilowane, ujęte po bokach smukłymi kolumienkami, pomiędzy którymi poprowadzono wzory z czteroramiennych gwiazd lub liści i rozet. Większe okna naw bocznych sfazowano i oprofilowano na wysokości archiwolt, a także ujęto okapnikami osadzonymi na rzeźbionych konsolach. Ściana wschodnia przepuszczała najwięcej światła słonecznego, posiadając dwa rzędy po pięć wąskich i ostrołukowych okien oraz umieszczoną nad nimi rozetę z maswerkiem wymienionym po 1390 roku. Tą ostatnią flankowały dwie wnęki o formach podobnych do okien, nad którymi w zwieńczeniu szczytu znajdowały się kolejne nisze. Ściana wschodnia była kulminacyjnym punktem wczesnogotyckiej tradycji podziału elewacji z warstwami jednodzielnych lancetów, zapoczątkowanej przez katedrę w St Andrews, czy kościoły klasztorne w Arbroath i Dryburgh, wprowadzonej także w niektórych budowlach sakralnych z terenu Anglii (np. opactwo benedyktyńskie Whitby).
Pośrodku wschodniej części katedry usytuowany był chór ze stallami przeznaczonymi dla kanoników, na zakończeniu których krzesło, czy też tron oczekiwało na biskupa. W zamknięciu prezbiterium, na niewielkim podwyższeniu stał ołtarz główny, natomiast w nawach bocznych, podobnie jak w transepcie, umieszczano kolejne nagrobki biskupów i kaplice. Być może z powodu problemów murarzy napotkanych w czasie przedłużania wschodniej części kościoła, północną ścianę nawy głównej, w miejscu gdzie sięgał mur z pierwszej połowy XIII wieku pozostawiono pełną, w odróżnieniu od w całości arkadowej ściany południowej. Ścianę południową utworzono z filarów ujętych trójkami wałków z każdej głównej strony świata i kolejnych wałków rozdzielonych wklęskami po ukośnych stronach filarów. Na wszystkie wałki osadzono profilowane kapitele, na których z kolei umieszczono archiwolty arkad. Z jednego filara północnego i jednego południowego, które oddzielały chór od części z ołtarzem, wyprowadzono masywne i jednocześnie drobiazgowo dekorowane podpory, kontynuujące profilowanie filarów. Podpory te nie dostały za zadanie podtrzymywania arkady, lecz zostały zwieńczone na poziomie okien clerestorium wielopoziomowymi sterczynami, z licznymi, zdobionymi żabkami wimpergami.
Poziom clerestorium wschodniej części kościoła przepruto rzędem przeźroczy, odpowiadających formami i rozmieszczeniem oknom po stronie zewnętrznej. Pomiędzy nimi biegła w grubości muru galeria, osadzona nieco wyżej we fragmencie, gdzie pozostawiono odcinek muru z pierwszej połowy XIII wieku. Tam też umieszczono jedynie po dwa przeźrocza na przęsło, zamiast trzech jak po stronie przeciwnej. Galeria kontynuowała bieg wzdłuż wschodniej ściany kościoła, na górnym poziomie okien, pod widoczną z wnętrza prezbiterium okazałą rozetą. Ukazanie rozety od środka możliwe było dzięki zastosowaniu drewnianej kolebki, wybranej do przykrycia prezbiterium zamiast sklepienia. Sklepieniami przykryto natomiast nawy boczne, zwieńczone układami gwiaździstymi, podtrzymywanymi przez wiązkowe i pojedyncze służki. Od strony zewnętrznych ścian służki sięgały kamiennych ław, a od strony nawy głównej posadzki. Podobnie jak wałki obejmujące filary, służki wyposażono w drobne kapitele, bazy i cokoły. Żebra spięto płaskorzeźbionymi zwornikami.
Na wysokości czwartego od wschodu przęsła prezbiterium, z nawą północną połączony był kapitularz, dostępny krótkim, jednoprzęsłowym korytarzem, obok którego wzniesiono wieżyczkę schodową i miniaturową komnatkę z kominkiem i pisciną. Zbudowany po 1270 roku, kapitularz otrzymał w planie formę oktagonu, otoczonego przyporami i gzymsami cokołowymi takimi samymi jak w prezbiterium kościoła. Okna kapitularza osadzono w siedmiu ścianach. Początkowo były one większe, wypełniając prawie całą szerokość ścian pomiędzy przyporami. Po przebudowie i pomniejszeniu z końca XV wieku, miały ostrołukową formę z czwórdzielnymi maswerkami. Ósma ściana pomieściła portal wejściowy oraz górny rząd czterech profilowanych wnęk z trójlistnymi zamknięciami i licznymi bocznymi półkolumienkami, nad którymi tuż pod sklepieniem osadzono jeszcze jedną, pojedynczą wnękę. Sklepienie kapitularza oparto na centralnie umieszczonym filarze, którego trzon ujęto naprzemiennie rozłożonymi półwałkami i wklęskami, natomiast kapitel udekorowano płaskorzeźbionymi dębowymi liśćmi oraz tarczami herbowymi. W dolnej części filara umieszczono kamienny pulpit niesiony przez parę aniołów, przeznaczony do czytania ksiąg w trakcie obrad. Pomiędzy oknami poprowadzono służki sklepienne, biegnące do wysokości siedzisk ław, które otaczały cały budynek. Pośród nich wyróżniało się pięć siedzisk zwieńczonych trójliśćmi, przeznaczonych dla najwyższych dygnitarzy. Charakterystyczne dla wewnętrznych elewacji kapitularza było także pogrubienie muru po każdej stronie okna, zakończone na wysokości parapetów uskokiem z fryzem z płaskorzeźbionych kwiatów, konsolami misternie zdobionymi motywami roślinnymi, figuralnymi, czy bestiami, a w miejscach zagięć ośmioboku służkami.
W średniowieczu katedrę otaczał mur obronny, wzniesiony najpóźniej w połowie XIV wieku, zapewne zwieńczony chodnikiem dla obrońców i krenelażem. Miał on aż 2 metry grubości, niewielką wysokość wynoszącą 3,7 metra i około 823 metry długości. Od strony północno – wschodniej graniczył z rzeką Lossie, możliwe więc, że przynajmniej w początkowym okresie nie obiegał pełnym pierścieniem katedry. W planie miał kształt nieregularnego sześcioboku. W jego obwodzie umieszczono przynajmniej trzy budynki bramne oraz kilka mniejszych furt, natomiast zabudowę wewnętrzną stanowiły domy mansjonarzy, podzielone na ogrodzone działki na których wznoszono też zabudowania gospodarcze i tworzono ogrody.
Stan obecny
Katedra św. Trójcy w Elgin, choć znajduje się dziś w stanie zaawansowanej ruiny, należy do jednych z najpiękniejszych przykładów gotyku na terenie Szkocji. Do czasów współczesnych przetrwały przed wszystkim dwie wieże zachodnie wraz ze znajdującym się pomiędzy nimi głównym portalem wejściowym, fragmenty murów południowego i północnego ramienia transeptu, ściany głównej i południowej części prezbiterium, a także kapitularz, jeden z trzech zachowanych w Szkocji w tak dobrym stanie. W pobliżu, po stronie północno – zachodniej obejrzeć również można jeden z zachowanych późnogotyckich domów mansjonarzy, zwany dziś potocznie domem biskupa. Mur obronny otaczający katedrę w większości uległ rozbiórce, ale po południowo – wschodniej stronie kościoła przetrwał portal furty z przełomu XV i XVI wieku.
Pomimo znacznej degradacji murów katedry, na jej terenie wciąż odnaleźć można dużą ilość wysokiej klasy detali architektonicznych. Oprócz wspomnianego powyżej zachodniego portalu warto zwrócić uwagę na arkady i przeźrocza wewnętrznej elewacji przęsła międzywieżowego, późnogotyckie maswerkowe okna zewnętrznej nawy południowej, trzy XIII-wieczne ślepe arkady ryzalitu schodowego wieży południowej, południowy portal i okna transeptu, czy bogate elewacje zewnętrzne prezbiterium z licznymi otworami okiennymi i wnękami. W południowej nawie prezbiterium przetrwało sklepienie i późnogotyckie wnęki grobowe. Te ostatnie widoczne są także w murach transeptu, wraz ze starszymi sediliami i pisciną. Ponadto w prezbiterium zwracają uwagę arkady oraz bogato profilowane filary przyścienne. Wyjątkowo cennym, nadal podsklepionym wnętrzem szczyci się kapitularz, którego sedilia niestety uległy znacznym uszkodzeniom.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Owen K., Elgin Cathedral, Edinburgh 2017.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.