Historia
Kościół wzniesiony został pomiędzy 1116 rokiem, kiedy to zmarł jego patron św. Magnus, a około 1136 rokiem, gdy jego świętość potwierdzona została przez biskupa Orkadów Williama. Możliwe, że fundatorem budowy był sam biskup William, który miał w Egilsay swą siedzibę i był częstym gościem na wyspie (według spisanej na przełomie XII i XIII wieku Sagi o Orkadach do wizyt biskupa na wyspie Egilsay dochodziło zwłaszcza w latach 1135-1138).
Magnus Erlendsson był nordyckim earlem Orkadów, wygnanym do Szkocji ze względu na swą łagodność, pobożność i oskarżenia o tchórzostwo. Gdy powrócił na Orkady w 1105 roku, wdał się w spór o sukcesję ze swym kuzynem Haakonem. Próbując dojść do porozumienia ustalono w Wielkanoc spotkanie pokojowe na wyspie Egilsay, na które każdy z wodzów miał wziąć jedynie dwa okręty z załogami. Haakon postanowił wykorzystać sytuację i zdradzić przeciwnika, który na dzień przed schwytaniem miał się modlić w miejscowej kaplicy. Po uwięzieniu, pomimo prób przekonania do pozwolenia na udanie się na dobrowolne wygnanie, Magnus został zabity, podobno z ręki kucharza Haakona, niejakiego Lifolfa (chorąży Haakona o imieniu Ofeigr miał wcześniej odmówić morderstwa). Na miejscu śmierci Magnusa, czy też na miejscu starej kaplicy w której się modlił przed śmiercią, wzniesiony miał właśnie zostać dedykowany mu kościół.
Kościół św. Magnusa funkcjonował do końca okresu średniowiecza, prawdopodobnie pełniąc funkcje parafialne dla mieszkańców wyspy. Przetrwał nawet okres XVI-wiecznej reformacji. W XVII wieku musiał być poddawany pracom remontowo – budowlanym, w trakcie których przebito nowe czworoboczne otwory okienne. Następnie budowlę bez większych zmian użytkowano do 1788 roku, kiedy to wniesiono nowszy, dogodniej usytuowany kościół, a starą świątynię porzucono.
Architektura
Kościół św. Magnusa był wyjątkowo wyszukaną i okazałą budowlą jak na odległe i odludne tereny na jakich został wzniesiony. Zbudowano go z nieobrobionego eratycznego i łupanego kamienia łączonego wapienną zaprawą, przy czym większość budulca stanowiły płaskie kamienne płyty, ale wykorzystano także i masywne duże bloki, widoczne zwłaszcza w ścianie południowej. Najmniejszy materiał budowlany zastosowano w murach wieży, dla której duże głazy ze względu na kolisty rzut nie nadawały się. W elewacjach kościoła pozostawiono liczne otwory maczulcowe po wykorzystywanych w trakcie prac budowlanych rusztowaniach.
Kościół składał się z prostokątnej w planie nawy o wymiarach około 9,1 x 4,7 metra i murach wzdłużnych grubych na 0,9 metra. Po stronie wschodniej zakończony był węższym, czworobocznym prezbiterium wielkości 4,3 x 2,7 metra, natomiast do fasady zachodniej na osi nawy dostawiono cylindryczną wieżę o zewnętrznej średnicy wynoszącej 4,3 metra (wewnętrznej 2,4 metra), lecz wyżej znacznie się zwężającej. Pierwotnie miała ona około 19-20 metrów wysokości i zwieńczona była stożkowatym dachem. Zarówno nawę jak i prezbiterium przykryto dachami dwuspadowymi, opartymi na schodkowych, prosto wykonanych szczytach.
Wejście do środka kościoła prowadziło przez dwa portale nawowe, usytuowane w zachodniej części, naprzeciwko siebie. Oba miały prostą formę z półkolistym, klińcowym zamknięciem nadproży. Zamykano je drewnianymi drzwiami, przy czym południowe można było blokować osadzanym w murze ryglem (przypuszczalnie rygiel zamontowano również w portalu północnym, aby zabezpieczenie południowe miało jakikolwiek sens). Podobnie do portali proste były okna, oświetlające od północy i południa nawę i prezbiterium. Ich otwory były wąskie, prawie szczelinowe, nie przeszklone, półkoliście zamknięte, rozglifione do środka. Ściana wschodnia prezbiterium nietypowo pozbawiona była okna, przepruto jedynie niewielki otwór w partii szczytowej.
Wewnątrz wieża podzielona była na cztery lub pięć kondygnacji, łącznie ze skomunikowanym z nawą przyziemiem. Na wysokości około 4,9 metra powyżej kościelnej posadzki, ale poniżej dachu nawy, w wieży po stronie wschodniej przepruto półkoliście zamknięty otwór, zapewne prowadzący na poddasze, które musiało być od nawy oddzielone drewnianym stropem. Podobny otwór znajdował się w wieży na wyższej kondygnacji, już ponad dachami, musiał więc służyć jako okno. Pozostałe otwory na najwyższym zachowanym piętrze wieży oraz na pierwszym piętrze po stronie zachodniej miały formę szczelinową, z rozglifieniami skierowanymi ku wnętrzu.
Prezbiterium jako jedyna część kościoła zwieńczone zostało kamiennym sklepieniem kolebkowym, od którego swój kształt brała półkolista arkada tęczy. Imposty tego łuku osadzono na wysokości 1,5 metra powyżej poziomu posadzki nawy. Powyżej sklepienia prezbiterium umieszczono nieduże pomieszczenie, dostępne półkolistym, osadzonym ponad arkadą tęczy otworem, wiodącym z nawy, a właściwie z poddasza nad nawą. Prawdopodobnie izba ta służyła za zakrystię lub składzik na książki i inne kościelne precjoza. W samym prezbiterium w ścianie północnej i południowej, na wschód od okien na wysokości 1,2 metra utworzono dwie półki ścienne.
Stan obecny
Kościół pomimo braku zadaszenia, zachował się w bardzo dobrym stanie, z większością murów sięgającą pełnej wysokości. Jedynie wieża jest o parę metrów niższa niż pierwotnie i pozbawiona hełmu (obecnie ma około 14,9 metrów wysokości). Dzięki temu budynek znacząco wyróżnia się i dominuje nad dość płaską, pozbawioną wysokiej roślinności okolicą. Jedyne większe przekształcenia nowożytne dotyczą czworobocznych okien z XVII wieku, natomiast zniekształcenia arkady tęczy mogą być wynikiem nacisku ciężkiej ściany i sklepienia. Zabytek znajduje się dziś pod opieką organizacji Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cant R.G., The Medieval Church in Shetland: Organisation and Buildings [w:] Shetland’s Northern Links. Language & History, Edinburgh 1996.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.