Historia
Wieża mieszkalna Merchiston wybudowana została w XV wieku przez rodzinę Napier of Merchiston. Powstała zapewne po 1438 roku, kiedy to miejscowe dobra uzyskał bogaty kupiec Alexander Napier, późniejszy pierwszy laird Merchiston, w zamian za pożyczkę udzieloną królowi Jakubowi I. Do budowy wieży przystąpić mógł syn Alexandra o tym samym imieniu, zajmujący wysoką pozycję na dworze królewskim i mający wpływy w Edynburgu. Po raz pierwszy wieża odnotowana została w źródłach pisanych w latach 1494-1495, gdy wspomniano ziemie Dolnego i Górnego Merchiston (ang. Upper and Lower Merchiston), wraz z „turre et manerie earundem”.
Wieża, choć wzniesiona jako budowla mieszkalna, z racji bliskiego usytuowania edynburskiego zamku, była dość często oblegana. Między innymi w 1572 roku okupowały ją wojska próbujące przerwać dowóz zaopatrzenia do obleganego zamku, w trakcie konfliktu Marii Stewart z jej synem, Jakubem VI. Jeszcze w tym samym roku sir Archibald Napier odmówił poddania wieży regentowi królestwa, earlowi Mar, co doprowadziło wpierw do nieudanej próby podpalenia wieży i wygonienia obrońców dymem, a po miesiącu do ostrzału budowli. Ostatecznie wieża wytrzymała oblężenie (w jej murach odkryto kilka kul artyleryjskich), do czasu odsieczy wysłanej z miasta. Wyczyn ten zawdzięczała głównie posiadaniu przez oblegających jedynie lekkiej armaty polowej.
W 1647 roku, z powodu długów Archibalda Napiera, Merchiston sprzedane zostało Johnowi Cant i jego synowi Louisowi. Już w 1659 roku przeszło na rodzinę Lowis, w rękach której pozostało do 1729 roku, przechodząc w międzyczasie duże nowożytne przekształcenia. W 1752 roku wieża wraz zabudowaniami dworskimi i gospodarczymi, sadami, gołębnikiem oraz ogrodami na krótko powróciła w ręce rodu Napier, lecz sprzedana po 1775 roku, kilkukrotnie zmieniała właścicieli. Na początku XIX wieku jeden z nich, Robert Blair, przeprowadził drugą poważną przebudowę wieży, związaną z dostawieniem budynku od południa. W 1833 roku Charles Chalmers ufundował w Merchiston szkołę, działającą do 1930 roku. Po okresie kilkunastoletniego opuszczenia, w 1956 roku wieża została wyremontowana, ponownie zaadoptowana i wtopiona we współczesną zabudowę uniwersytecką.
Architektura
Wieżę wzniesiono na południowo – zachodnim przedpolu Edynburga, na stosunkowo płaskim, pierwotnie niezabudowanym i otoczonym polami oraz łąkami terenie, na skalnej podstawie która wystawała poza mury wieży od strony południowej i zachodniej. Budynek otrzymał kształt na planie litery L, składający się z głównego, prostokątnego bloku o wymiarach 8,5 x 13,1 metra, usytuowanego dłuższymi bokami na linii wschód – zachód, oraz z krótszego skrzydła dostawionego do zachodniej części ściany północnej, posiadającego w planie wymiary 5,5 x 6,7 metra. Grubość murów wieży wynosiła od 1,8 do 2,4 metra. Wzniesione zostały z czerwonego piaskowca, który stanowił podłoże Merchiston i mógł być wydobywany na miejscu. Opracowywano go do formy mniej lub bardziej regularnych bloków, nie wszędzie dających się układać równymi warstwami, okazjonalnie uzupełnianych gruzem. Staranniej ciosany był budulec narożników budynku i obramienia otworów. Prawdopodobnie po północnej stronie wieży znajdował się dziedziniec, otoczony wraz z wieżą zewnętrznym murem obronnym. W jego obrębie znajdować się miała studnia, oddalona od wieży o około 12 metrów. Brama przypuszczalnie wiodła od północy.
Wysokość wieży osiągnęła 15,2 metra do poziomu przedpiersia z krenelażem, za którym znajdowała się galeria obronna. Przedpiersie to wysunięto przed lico murów na uskokowych wspornikach, a w narożnikach nadano mu zaokrągloną formę zbliżoną do bartyzan. Wsporniki przedpiersia były na tyle wydatne, iż pozostawiły wolną przestrzeń umożliwiającą prowadzenie w dół ostrzału (machikuły). W samym przedpiersiu zainstalowano także liczne odpływy pozbywające się nadmiaru wody deszczowej. Otwory okienne dwóch najniższych kondygnacji i mniej ważnych pomieszczeń na piętach miały formy szczelinowe. Większe okna znajdowały się tylko na piętrach w pomieszczeniach mieszkalnych. Główne wejście do wieży, prowadzące wprost na trzecią kondygnację, znajdowało się na wysokości około 4,3 metra nad dziedzińcem po stronie południowej, gdzie funkcjonować musiały zewnętrzne, drewniane schody lub bliżej nieznane zewnętrzne obwarowania. Wejście zaopatrzono bowiem w zwodzoną kładkę, która po podniesieniu chowała się do płytkiej wnęki wokół portalu, a po opuszczeniu musiała być na czymś oparta. Dodatkowym zabezpieczeniem były drewniane, blokowane ryglem drzwi i żelazna krata zamykana ruchem wahadłowym. Przyziemie również było dostępne z zewnątrz, portalem umieszczonym w ścianie południowej, usytuowanym nieco bardziej na wschód od wejścia górnego.
Wnętrze wieży podzielono na pięć głównych kondygnacji (lekko zagłębione w ziemi przyziemie i cztery piętra) oraz murowane poddasze, otoczone przez wspomnianą powyżej otwartą galerię obronną. Pierwotnie każda z kondygnacji podzielona była murowanymi ścianami na dwa pomieszczenia: większe zajmujące główny blok wieży i mniejsze w skrzydle północno – zachodnim. Komunikacja pionowa w wieży była wyjątkowo rozbudowana. Poruszanie pomiędzy kondygnacjami zapewniała przede wszystkim cylindryczna klatka schodowa osadzona w narożniku południowo – zachodnim. Przechodziła ona przez wszystkie piętra wieży za wyjątkiem przyziemia, kończąc się niedużą wieżyczką na wysokości galerii obronnej. Klatkę schodową umieszczono w grubości muru obwodowego, w pewnym oddaleniu od zachodniego i południowego lica ściany, dzięki czemu na kulminacji wieży zapewniono przejście dla patrolujących strażników. Oprócz spiralnej klatki schodowej, trzecia i czwarta kondygnacja połączone były prostymi schodami, osadzonymi w grubości muru narożnika północno – wschodniego głównego bloku wieży. Ponadto przyziemie skomunikowane było z drugą kondygnacją schodami w murze północnym.
Przyziemie głównego skrzydła wieży, co dość nietypowe dla szkockich domów wieżowych, nie zostało sklepione, lecz przykryte drewnianym stropem podtrzymywanym przez kamienne konsole. Kolebkę założono natomiast w mniejszym skrzydle. Poziom drugiej kondygnacji przykryty był sklepieniami kolebkowymi w obu pomieszczeniach. Prawdopodobnie także one pełniły funkcje składów i spiżarni, dzięki czemu wieża miała wyjątkowo dużą powierzchnię magazynową. Ewentualnie na drugiej kondygnacji znajdować się mogło pomieszczenie mieszkalne dla służby, gdyż w południowo – wschodnim narożniku we wnęce prawdopodobnie znajdowała się latryna.
Trzecia kondygnacja w głównym skrzydle południowym przegrodzona mogła być drewnianą lub szachulcową ścianką działową, oddzielającą sień przy południowym wejściu od auli (ang. hall) po stronie wschodniej. Aula ogrzewana była kominkiem z okapem osadzonym w ścianie południowej na dwóch profilowanych wspornikach i doświetlana oknami z kamiennymi sediliami we wnękach. We wnęce okna północnego znajdowało się przejście do wspomnianych powyżej schodów wiodących na wyższe piętro. W sąsiedniej sieni wejściowej kręcone schody zapewniały możliwość przejścia w górę, przy czym bezpośrednio nad sienią znajdować się musiała drewniana galeria z widokiem na aulę, na którą wiodło wąskie przejście ze spiralnej klatki schodowej. Pomieszczenie w mniejszym skrzydle na trzeciej kondygnacji pełniło rolę kuchni, było bowiem wyposażone w duże palenisko po stronie północnej, wypełniające całą szerokość ściany i mieszczące w ściance wschodniej małą wnękę – półkę. By umożliwić pozbywanie się pomyj, w ścianie wschodniej kuchni znajdował się otwór, połączony z szybem wyżej umieszczonych latryn.
Czwarta kondygnacja wieży w skrzydle południowym mieściła duże pomieszczenie mieszkalne, przypuszczalnie prywatną komnatę lairda, pomimo że we wnęce nad wejściem znajdować się musiał mechanizm obsługujący zwodzony mostek. W ścianie wschodniej komnata połączona była ze schodami, schodzącymi wprost do auli poniżej. Ogrzewanie zapewniał raczej mały kominek osadzony w ścianie zachodniej, natomiast potrzeby higieniczne zapewniała latryna w grubości ściany północnej. Z komnaty lairda przejście prowadziło do mniejszego pomieszczenia w skrzydle północnym, ogrzewanego kominkiem i pośrednio paleniskiem z kuchni poniżej. Wnęka w południowo – wschodnim narożniku prawdopodobnie służyła za latrynę, jedną z kilku na różnych piętrach wieży, zgrupowanych pionowo jedna nad drugą w kącie pomiędzy dwoma skrzydłami. Obydwa pomieszczenia czwartej kondygnacji przykryte były drewnianymi stropami. Piąta kondygnacja prawdopodobnie miała bardzo podobny układ, różniła się jednak kolebkowymi sklepieniami nad obydwoma pomieszczeniami.
Stan obecny
Obecnym właścicielem wieży jest Edinburgh Napier University. Zachowała się ona do czasów współczesnych w całości, lecz niestety jest ściśle otoczona z trzech stron przez współczesną, brzydką, betonowo – szklaną zabudowę, która nawet ingeruje bezpośrednio w jej północno – zachodnie skrzydło (korytarz przejściowy). Na przestrzeni wieków wieża uległa dość znacznym przekształceniom, co szczególnie dotyczy otworów okiennych i drzwiowych oraz wnętrz (między innymi przedłużenie spiralnej klatki schodowej do parteru, budowa zachodnich schodów między drugą i trzecią kondygnacją, usunięcie sklepień, wymiana i wstawienie nowych kominków, przeniesienie kuchni do przyziemia, modyfikacja pierwotnych latryn, przeprucie otworów do nowożytnego aneksu przystawionego od północy do wieży i nowego wejścia na drugiej kondygnacji, przeprucie korytarza z przyziemia do piwnicy pod nowożytnym aneksem). Efektem prac budowlanych z XVII wieku jest także obecne poddasze, które pierwotnie mogło mieć niżej założoną kalenicę, łagodniejsze spadki połaci i kamienne pokrycie. Częściowym zmianom poddane zostało przedpiersie, miejscami naprawiane po walkach z XVI wieku, a w czasach wiktoriańskich wzbogacone o profilowany gzyms.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armet H., Harris S., The Tower of Merchiston, „The Book of the Old Edinburgh Club”, XXXI/1962.
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., McWilliam C., Walker D., Wilson C., The buildings of Scotland. Edinburgh, London 1984.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the City of Edinburgh with the Thirteenth Report of the Commission, Edinburgh 1951.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume I, south-east Scotland, Edinburgh-London 1962.