Historia
Augustiańskie opactwo Holyrood ufundowane zostało przez króla Dawida I w 1128 roku, jako jedna z pierwszych dużych inwestycji koronowanego cztery lata wcześniej władcy. Kanoników regularnych sprowadzono do Edynburga z angielskiego Merton, przy czym początkowo, do czasu wzniesienia pierwszych zabudowań klauzury i kościoła, osadzeni zostali oni na edynburskim zamku. Powodem fundacji mogła być znana pobożność króla, a także chęć utworzenia wygodnej siedziby mieszkalnej poza edynburskim zamkiem, zlokalizowanej bliżej terenów łowieckich. Dawid mógł się zdecydować na augustianów, ponieważ miał z nimi wcześniejsze powiązania, mianowicie z Merton pochodzili kanonicy którzy kilkanaście lat wcześniej przybyli do angielskiego Huntingdon, gdzie Dawid był earlem po małżeństwie w 1113 roku z Matildą, córką i następczynią Waltheofa, earla Northumbrii. Ponadto pierwszy opat Holyrood, Alwin, był wcześniej kapelanem króla.
Budowa romańskiego kościoła klasztornego, wzorowanego w planie na świątyni z opactwa Merton, prawdopodobnie trwała do końca XII wieku. Jednak już w pierwszej połowie XIII wieku uznano, iż nie spełniał on stawianych przed nim wymagań, zarówno pod względem wielkości, okazałości, jak i trendów architektonicznych, przez co przystąpiono do gruntownej przebudowy. Około 1275 roku założone zostały sklepienia w korpusie nawowym, najpewniej ukończone było już wówczas także nowe północne ramię transeptu. Prace nad gotyckim prezbiterium trwały jeszcze do połowy XIV wieku, przedłużone przez zniszczenia zadane przez angielskie wojska Edwarda II w 1322 roku, w trakcie tzw. pierwszej wojny o szkocką niepodległość. W drugiej połowie XV wieku osłabione sklepienia i mury kościoła opackiego wymagały wzmocnienia, dlatego zostały wsparte w czasach opata Archibalda Crawforda przez przypory i łęki oporowe. Można przypuszczać, że do tego czasu miejscowa parafia w pełni ustanowiła swoje prawo do korpusu nawowego kościoła, ponieważ ten sam opat, urzędujący w latach 1450-1484, ufundował również nowy, bogato zdobiony portal wejściowy po stronie północnej. Mnisi tradycyjnie zarezerwowali sobie część prezbiterialną kościoła i transept, oddzielone od przeznaczonego dla ludzi świeckich korpusu.
Opactwo już od początku swego istnienia gościło ważne osobistości i służyło do urządzania ważnych spotkań. W 1177 roku urządzona była w nim rada z papieskim legatem Vivianem, a w 1189 roku w Holyrood zgromadzili się szkoccy możni, by obradować nad okupem za uwięzionego Wilhelma I Lwa. W opactwie zbierał się także często w XIII i XIV wieku parlament szkocki, w związku z czym wydaje się prawdopodobne, iż istniała tam już wówczas także wydzielona część rezydencjonalna dla szkockich władców, wykorzystywana zwłaszcza przez Roberta I Bruce. W komnacie królewskiej na terenie opactwa Holyrood podpisany został między innymi w 1328 roku traktat pokojowy, kończący pierwszą wojnę o szkocką niepodległość. Rola opactwa jako siedziby władcy wzrosła jeszcze bardziej w XV wieku. Urodził się w nim król Jakub II, koronowany w Holyrood w 1437 roku, natomiast prace budowlane prowadzono w klasztorze przed jego ślubem w 1449 roku. Często mieszkał w przyklasztornym pałacu syn Jakuba II, Jakub III, a wnuk, Jakub IV, postanowił wznieść w latach 1498-1501 w pobliżu zabudowań klauzury królewski pałac.
W 1538 roku królewskie wpływy nad klasztorem wzrosły, wraz z obraniem na opata komendatoryjnego Roberta Stewarta, syna Jakuba V, pełniącego swą funkcję aż do 1568 roku. Był to okres w trakcie którego klasztor znacznie ucierpiał, zarówno od wojen, jak i reform religijnych. W 1544 roku Holyrood zostało spalone i splądrowane przez wojska angielskie pod dowództwem Edwarda Seymoura. Dodatkowe zniszczenia przyniosła kolejna okupacja klasztoru z 1547 roku, w trakcie której żołnierze rozebrali ołowiane dachy, oraz reformacja i rozruchy z 1559 roku. W 1570 roku Adam Bothwell, biskup Orkadów i zarazem opat komendatoryjny Holyrood, oskarżony został przez kapitułę zakonu o zaniedbania i brak prac remontowych. Tłumacząc się ubóstwem, zaproponował on całkowite rozebranie zrujnowanego prezbiterium i transeptu kościoła, w celu pozyskania środków pieniężnych na odbudowę korpusu nawowego, na co uzyskał zgodę.
W 1633 roku Karol I postanowił, że jego koronacja odbędzie się w dawnym kościele opackim, co przyczyniło się do przeprowadzenia prac remontowych, ale i wprowadzenia elementów barokowych w architekturę świątyni. Wkrótce potem, wraz ze wzrostem znaczenia pałacu królewskiego, parafianie zostali zmuszeni do zaprzestania użytkowania kościoła, a kiedy powstała nowa fara w Canongate w 1687 roku, korpus nawowy dawnego kościoła opackiego stał się oficjalnie królewską kaplicą. Już rok później została ona uszkodzona w trakcie rozruchów antykrólewskich, zaś w 1758 roku gruntownej naprawy wymagał jej dach. Z uwagi na duże koszty usunięto wówczas przegniłe drewniane części, zastąpione ciężkimi kamiennymi płytami. Dodatkowe, nie przewidziane pierwotnie elementy, spowodowały obciążenia, których wzmocnienia wykonane za opata Archibalda Crawforda nie były w stanie wytrzymać. W ciągu następnych dziesięciu lat sklepienia wraz z częścią filarów zawaliły się, a korpus nawowy dawnego kościoła popadł w ruinę.
Późnogotycki pałac królewski przy klasztorze uległ częściowemu spaleniu w trakcie pożaru z 1650 roku, wywołanemu podczas okupacji wojskowej angielskich oddziałów Olivera Cromwella. Dwadzieścia lat później król Karol II przystąpił do gruntownej przebudowy zabudowań pałacowych, które miały się stać siedzibą lorda Wysokiego Komisarza (ang. Lord High Commissioner) i innych urzędników. Większość prac budowlanych ukończono do 1679 roku, lecz już po 1707 roku, wraz z unią szkocko – angielską i zniesieniem części szkockich urzędów, pałac utracił na znaczeniu. Przez krótki czas wykorzystywany był przez najwyższe władze w 1745 roku, w czasie powstania jakobickiego, gdy Karol Edward Stuart ulokował w nim na parę tygodni swój dwór. Na przełomie XVIII i XIX wieku pomieszczenia opactwa i pałacu zostały odnowione w związku z przekazaniem do zamieszkiwania młodszemu bratu Ludwika XVI, wygnanemu z Francji w czasie rewolucji. Kolejne prace remontowo – budowlane prowadzono w latach 1824-1834 i w połowie XIX wieku. Niedługo później otwarto dla zwiedzających pierwsze apartamenty.
Architektura
Holyrood usytuowano na wschodnim krańcu grzbietu wzniesienia, którego najwyższym punktem był znajdujący się po stronie zachodniej skalisty masyw zamkowej góry. Teren na którym umieszczono klasztor był stosunkowo równy, jedynie z niewielkim spadkiem ku wschodowi. Początkowo, do czasu osuszenia i uporządkowania w XIII wieku, był bagnisty i podmokły. W pobliżu znajdowały się lasy, porastające zwłaszcza grupę skalistych wzgórz na południu. W pobliżu znajdował się także nieduży staw, usunięty dopiero w 1507 roku w trakcie przebudowy klasztoru na pałac królewski. Ku zachodowi wybiegał główny trakt, wiodący do bramy Netherbow we wschodniej części miasta Edynburga i dalej do zamku. Wzdłuż traktu przed opactwem z czasem zaczęły powstawać domostwa, które utworzyły osadę i miasto (ang. burgh) Canongate.
Pierwszy, romański kościół klasztorny był raczej niewielką budowlą, lecz o bogatym programie architektonicznym. Składał się z jednonawowego korpusu na planie bardzo wydłużonego prostokąta, transeptu z bocznymi kaplicami po stronie wschodniej oraz prostokątnego prezbiterium o szerokości równej z nawą, wynoszącej około 7 metrów. Całość miała około 52 metry długości i bardzo przypominała pierwszy kościół klasztorny w Meron. Zachodnie narożniki nawy i wschodnie narożniki prezbiterium opięte były pilastrami. Okna zapewne miały formy romańskie, musiały więc być wąskie, rozglifione do wnętrza, najpewniej zamknięte półkoliście. Podobnie romańskie formy miały portale wejściowe, z których główny mógł się znajdować na osi ściany zachodniej, a kolejny łączył od południa nawę z klauzurą. Portal południowy wyposażono w kolumienki osadzone w uskoki po bokach przejścia i bogato zdobioną motywem jodełki archiwoltę.
Gotycki kościół, którego budowa rozpoczęła się około 1220 roku, był prawie dwukrotnie większy niż romański, rozciągający się na długość około 96 metrów. Otrzymał obszerny bazylikowy korpus o trzech nawach i długości ośmiu przęseł, flankowany od zachodu przez dwie czworoboczne wieże, nietypowo wysunięte większością obwodu przed fasadę zachodnią, stykające się z nawami bocznymi jedynie narożnikami. Po stronie wschodniej korpus sąsiadował z transeptem, którego północne i południowe ramię miało po dwa przęsła długości i do którego od wschodu przylegały po dwie kaplice. Budowlę zamykało okazałe prezbiterium, wzniesiono na planie prostokąta o sześciu przęsłach długości i trzech nawach, do którego na późniejszym etapie przystawiono od południa trójprzęsłową kaplicę, umieszczoną na styku z kaplicą transeptową. Prawdopodobnie kościół nie miał wieży na przecięciu naw lub była ona niezbyt wysoka.
Wczesnogotycki korpus nawowy otrzymał bogato zdobione elewacje, zarówno od strony zewnętrznej jak i wewnętrznej. Szczególnie dekoracyjną formę miała fasada zachodnia korpusu oraz wież zachodnich, zwrócona w stronę Edynburga i zamku królewskiego. Ozdobiły ją ślepe arkady o ostrołukowym wykroju, wsparte na potrójnych i pojedynczych kolumienkach z kapitelami o roślinnych motywach. Na dolnym poziomie wewnątrz każdej arkady wstawiono trójliście, natomiast w ostrołukowych wnękach na drugim poziomie, ponad arkadami znalazły się czwórliście. Pomiędzy dolnym a środkowym poziomem, a także pomiędzy arkadami środkowego poziomu, umieszczono koliste wnęki z których każda dolna pierwotnie mieściła rzeźbioną ludzką głowę. Nieco prostszą formę miał trzeci poziom elewacji z wąskimi arkadkami osadzonymi na pojedynczych kolumienkach.
Pośrodku fasady kościoła osadzono główny portal wejściowy do kościoła, jeden z najbardziej imponujących, jakie powstały w stylistyce wczesnogotyckiej na terenie Szkocji. Zamknięty ostrołucznie i prawdopodobnie podzielony przez trumeau, z każdej strony został oflankowany dziesięcioma kolumienkami, na zmianę większymi i mniejszymi, zaopatrzonymi w misternie rzeźbione stylizowanymi roślinami oraz ptakami kapitele. Bogato udekorowano także tympanon ślepymi ostrołukowymi arkadami na potrójnych wałkach i głowicach ze stylizowaną roślinnością, umieszczonymi na nadprożu z wyrzeźbionymi głowami aniołów. Do korpusu prowadziły ponadto trzy kolejne portale: północny z drugiej połowy XV wieku, przypuszczalnie wstawiony na miejscu starszego, wczesnogotyckiego, oraz dwa południowe łączące się z krużgankiem klasztornym, z których jeden przeniesiony został jeszcze z romańskiego kościoła z XII wieku. Oświetlenie korpusu zapewniały dość duże, flankowane kolumienkami, ostrołuczne okna w nawach bocznych oraz zgrupowane parami okna lancetowate w nawie głównej.
Wewnątrz w murze zachodnim korpusu osadzona została nad portalem galeria, poprowadzona za maswerkami dwóch wysokich okien. W przyziemiu nawy północnej także zastosowano ślepe arkady, tam jednak każda kolumienka połączona została profilowanym półkolistym łukiem, który przenikając się z sąsiednimi tworzył ostrołuczne arkadki. Odmiennie potraktowano elewację nawy południowej, gdzie ostorłuczne ślepe arkady w przyziemiu oparto na kolumienkach z płaskorzeźbionymi liśćmi kapitelami, ale bez przenikających się archiwolt. Podobne ślepe arkady umieszczono też od zewnętrznej strony kościoła, w ścianie tworzącej część krużganka klauzury. Kapitele arkad prezentowały różnorodne formy płaskorzeźbionej roślinności, od dość schematycznych, sercowatych liści, poprzez zwarte, ledwo wystają poza dzwony skupiska, po głęboko podcięte i mocno wysunięte stylizowane liście. Takie zróżnicowanie nie odzwierciedlało długiego czasu prac budowlanych, lecz raczej różnorodnych mistrzów kamieniarskich.
Nawy korpusu rozdzieliły filary ze schodkowymi rdzeniami, o czterech wałkach w narożnikach i dwóch kolejnych, nieco mniejszych wałkach pośrodku każdej strony. Wałki osadzono na półkolistych bazach i fazowanych czworobocznych cokołach, zwieńczono natomiast kapitelami o motywach roślinnych. Filary podtrzymywały profilowane ostrołukowe arkady, ponad którymi znajdowały się ostrołuczne przeźrocza triforium oraz na samej górze okna clerestorium. Triforium składało się z dwóch dwudzielnych przeźroczy w każdym przęśle, rozdzielonych wałkiem służki sklepiennej, zakończonej wspornikiem na gzymsie, poprowadzonym tuż nad wierzchołkami arkad międzynawowych. Służki które dzieliły triforium na linii przęseł zgrupowane były wiązkami i opadały aż do posadzki, przechodząc w jeden z narożnych wałków filarów międzynawowych, przy czym każda wiązka składała się z dwóch mniejszych wałków kolistych i jednego większego wałka zaostrzonego pośrodku. Każde przeźrocze utworzono z dwóch otworów, naprzemiennie zamkniętych trójliśćmi i ostrołucznych, każdym nietypowo osadzonym w nieco wyższej wnęce lancetowatej. Te ostatnie ujęto z kolei parami w większe wnęki ostrołuczne, pod których archiwoltami przepruto małe otwory czterolistne. Jako że wszystkie wnęki i otwory oflankowano kolumienkami, w każdym przeźroczu nagromadzonych zostało ich po pięć w każdym boku i po trzy pośrodku.
W drugiej połowie XV wieku korpus nawowy od północy wzmocniony został siedmioma przyporami, oraz kilkoma przyporami na południu, od strony krużganka. Prawdopodobnie nałożyły się one na słabsze starsze szkarpy z XIII wieku. Głównym impulsem wprowadzonych wówczas zmian były obawy o statykę ciężkiego sklepienia nawy głównej, ale nie pominięto dekoracji na nowych elementach. Nowe przypory uzyskały uskokową formę z ozdobnymi wnękami na figury (po stronie północnej) i ze zwieńczeniem w postaci sterczyny na każdym wierzchołku. Z każdej szkarpy wyrastał także łuk oporowy połączony z murem nawy głównej, rozpraszający siły wytworzone przez jej sklepienie. Po stronie północnej utworzono jeden poziom łuków oporowych, natomiast na południu aż dwa (jeden nad krużgankiem, drugi sięgający clerestorium nawy głównej).
Zabudowania klauzury znajdowały się po południowej stronie korpusu nawowego kościoła. Składały się z trzech skrzydeł otaczających szeroki na 27,4 metra wirydarz z krużgankami. Skrzydło wschodnie znajdowało się na przedłużeniu południowego ramienia transeptu i mieściło zakrystię oraz kapitularz w przyziemiu, a najpewniej dormitorium michów na piętrze, zakończone na południu aneksem latrynowym. Około 1400 roku kapitularz został przebudowany, uzyskując formę ośmiobocznej sali wysuniętej poza obrys kompleksu klauzury, nakrytej sklepieniem podtrzymywanym przez centralny filar. Zgodnie z regułą zakonną w skrzydle południowym mógł znajdować się refektarz, w pobliżu którego zwykle umieszczano kuchnię i kalefaktorium, natomiast skrzydło zachodnie mogło mieścić pomieszczenia cellarium. Około połowy XVI wieku skrzydło południowe zostało przedłużone ku wschodowi o długi, dwuskrzydłowy aneks mieszczący nowy refektarz („new frater”) i dwa bliżej nieznane pomieszczenia. Nie wiadomo czy stary refektarz przestał wówczas funkcjonować, czy wzorem niektórych innych opactw (np. Arbroath), jeden wykorzystywany był do codziennych zwykłych posiłków a drugi na uroczyste, wystawne uczty. Możliwe, iż stary refektarz przejęty został przez pałac królewski, stając się wielką aulą.
Na zachód od zabudowań klauzury najprawdopodobniej znajdował się średniowieczny budynek gościnny, będący także rezydencją szkockich monarchów. Na przełomie XV i XVI wieku został on zastąpiony późnogotyckim pałacem o zabudowaniach rozmieszczonych wokół czworobocznego dziedzińca. W latach 1528-1536 w jego północno – zachodniej części wzniesiono budowlę o formie zbliżonej do masywnej wieży mieszkalnej o wymiarach 20,7 x 10,7 metra, z trzema cylindrycznymi wieżyczkami w narożach i czwartą wtopioną w północne skrzydło pałacu. Powstała ona bardziej by powiększyć przestrzeń mieszkalną, niż zwiększyć obronność założenia. Droga do niej wiodła od strony zachodniej, poprzez wzniesiony przez Jakuba IV podłużny budynek bramny z ostrołukowym portalem wjazdowym, zwieńczony przy krótszych bokach przedpiersiem z krenelażem i obłymi bartyzanami. Według pierwotnych planów po południowej stronie wieży mieszkalnej stanąć miała druga, podobna budowla, tworząca wraz ze skrzydłem zachodnim okazałą dwuwieżową fasadę pałacu, ale zamierzenia tego nie zdołano ostatecznie w średniowieczu zrealizować.
Na południe i południowy – zachód od zabudowań klauzury oraz pałacu królewskiego, w XVI wieku a zapewne już i wcześniej, znajdowały się liczne mniejsze zabudowania gospodarcze (browar, spichrze, stajnie, obory) i mieszkalne (przeznaczone dla członków konwentu, którym zakonna reguła poluzowała już nakaz wspólnego spania w dormitorium). Usytuowane były one prostopadle i równolegle do siebie, tworząc szereg dziedzińczyków, ogródków i przejść, sąsiadujących na południu z ogrodzonym kamiennym murem sadem i ogrodami klasztornymi, a dalej ze stawami rybnymi zasilanymi wodą małej rzeki. W drugiej połowie XVI wieku po wschodniej stronie kompleksu mieścił się trójskrzydłowy dom opata komendatoryjnego wraz z wydzielonym ogrodem opackim.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachował się jedynie zrujnowany, niezadaszony korpus nawowy kościoła opackiego oraz jego wieża północno – zachodnia. Prezbiterium i transept widoczne są w postaci zarysowanych na ziemi fundamentów, podobnie jak większość zabudowań klauzury. Na miejscu skrzydła zachodniego stoi obecnie nowożytny kompleks zabudowań, którego mury częściowo wchłonęły późnogotycki pałac. Jego częścią jest między innymi północno – zachodnia wieża mieszkalna, z murami przebitymi nowożytnymi dużymi oknami. Wieża południowo – zachodnia jest już w całości budowlą XVII-wieczną, naśladującą starszą konstrukcję. Przy południowej części korpus nawowego widoczne są pozostałości dawnych krużganków. Jedyną częścią kościoła która zachowała sklepienie jest dziś nawa południowa, wciąż natomiast wzrok przyciągają wyjątkowo bogate wczesnogotyckie elewacje zewnętrzne i wewnętrzne korpusu kościoła, filary międzynawowe, czy okazały portal zachodni, wszystkie o bardzo wysokiej jakości. Ponadto w ścianie południowej zobaczyć można zamurowany romański portal z pierwszego kościoła z XII wieku, a w murze północnym portal z XV wieku. Cennym elementem jest również jedna z nielicznych zachowanych kamiennych przegród kościoła, umieszczona pod koniec XV wieku na wschodnim krańcu nawy północnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gallagher D.B., Holyrood Abbey: the disappearance of a monastery, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, vol. 128/1998.
Gifford J., McWilliam C., Walker D., Wilson C., The buildings of Scotland. Edinburgh, London 1984.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Richardson J.S., The Abbey and Palace of Holyroodhouse, Edinburgh 1950.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the City of Edinburgh with the Thirteenth Report of the Commission, Edinburgh 1951.