Historia
Edynburski kościół św. Idziego wzniesiono prawdopodobnie w drugiej ćwierci XII wieku, w czasie panowania króla Dawida I, pierwotnie jako świątynię farną wydzieloną ze starszej parafii św. Cuthberta. W okresie tym Edynburg uzyskał status miasta (ang. burgh), zaś patronat nad świątynią najpóźniej od końca XII stulecia należał do Zakonu Rycerzy św. Łazarza. Pierwsza wzmianka pisemna o kościele odnotowana została dopiero w 1178 roku, w czasach papieża Innocentego III. W 1243 roku romański kościół miał być konsekrowany przez Davida de Bernhama, biskupa St Andrews, co prawdopodobnie wiązało się z jakąś większą, lecz nieznaną przebudową pierwotnej budowli (przypuszczalnie wzniesione zostało większe prezbiterium na miejscu starszej apsydy).
Nie wiadomo czy kościół poniósł duże straty na przełomie XIII i XIV wieku w trakcie pierwszej wojny o szkocką niepodległość. Zniszczenia mogły być poczynione przez wojska Edwarda III w 1322 roku, kiedy to spustoszono pobliskie opactwo Holyrood. Nawet jeśli tak się stało, to w późnoromańskiej formie kościół św. Idziego funkcjonował do późnych lat XIV wieku, do momentu przebudowy gotyckiej. Być może wymusiły ją wydarzenia z 1385 roku, kiedy to Edynburg przez pięć dni okupowany i pustoszony był przez armię Ryszarda II. Już jednak w 1387 roku mistrzowie budowlani John Skuyer, John Primrose i John ze Scone, na polecenie rady miejskiej dobudować mieli do korpusu nawowego pięć kaplic, co wskazywałoby na podjęcie prac nad przebudową nowego korpusu jeszcze przed wydarzeniami z 1385 roku. Być może jeszcze w trzeciej ćwierci XIV wieku dobudowane zostały nawy boczne oraz niewielki transept. Z pewnością w 1387 roku istniała już wieża nad przecięciem naw, a do 1391 roku ukończono prace nad wspomnianymi kaplicami.
W 1393 roku król Robert III przekazał patronat nad kościołem klasztorowi augustiańskich kanoników ze Scone, w zamian za wydatki poniesione przez nich trzy lata wcześniej, w związku z koronacją i pogrzebem jego ojca. Biskup Walter Traill potwierdził w 1395 roku królewski dar patronatu dla Scone, podobnie jak papież Benedykt XIII, przy zarezerwowaniu odpowiedniego uposażenia dla świeckiego księdza. Późniejsze zapisy wskazywały jednak, że monarcha mianował duchownych u św. Idziego, co sugerowałoby, że kościół wkrótce potem powrócił pod opiekę Korony, a kanonicy nie byli w stanie doprowadzić do skutecznego przejęcia patronatu.
W 1419 roku Archibald Douglas, czwarty earl Douglas, wysłał do papieża Marcina V pierwszą, jeszcze nieskuteczną suplikę o podniesienie kościoła do rangi kolegiaty. Kolejne, także negatywnie rozpatrzone, wysyłano w 1423 i 1429 roku. Kolegiatę z sześcioma kanonikami, proboszczem i czterema członkami chóru ufundowano ostatecznie dopiero w 1468 roku. Nieco wcześniej, w okresie wysyłania petycji, William Preston z Gorton, za zgodą króla francuskiego przywiózł do Edynburga relikwię ramienia kości św. Idziego, co doprowadziło do dobudowania do kościoła po połowie XV wieku nowej nawy dla uhonorowania dobroczyńcy. Wkrótce potem rozbudowano także prezbiterium kolegiaty, utworzono zewnętrzną nawę na miejscu starszych pięciu kaplic, podwyższono mury nawy głównej i zamontowano w niej okna, a wewnątrz założono nowe sklepienie gwiaździste. W 1470 roku papież Paweł II wyłączył kościół na prośbę Jakuba III spod jurysdykcji biskupów St Andrews.
Pod koniec średniowiecza bryłę kościoła św. Idziego wciąż powiększano, dobudowując na przełomie XV i XVI wieku kaplicę św. Antoniego, będącą przedłużeniem południowego ramienia transeptu. W 1507 roku Walter Chepman, kupiec a zarazem pierwszy szkocki drukarz, uzyskał zgodę na ufundowanie od południa kaplicy jego imienia, konsekrowanej w 1513 roku. Natomiast w 1518 roku wybudowano kaplicę Świętej Krwi przy kruchcie i południowym ramieniu transeptu, po ukończeniu przekazanej bractwu kupieckiemu (ang. Confraternity of Merchants). Maksymalne wymiary kościół uzyskał po wzniesieniu późnogotyckiej zakrystii po wschodniej stronie północnego ramienia transeptu, po raz pierwszy odnotowanej w źródłach pisanych w 1558 roku.
W 1559 roku w obliczu postępującej w Szkocji reformacji, rada miejska Edynburga porozdzielała cenne precjoza kolegiaty pomiędzy zaufanych mieszczan. Ponadto rajcy wynajęli oddział zbrojnych dla ochrony kościoła, lecz pomimo tego miasto wkrótce zajęły wojska protestanckich możnych, a główna osobistość szkockiej reformacji, John Knox, stał się pierwszym niekatolickim kaznodzieją i duchownym (ministrem) kościoła św. Idziego. Zmiana wyznania doprowadziła do gruntownej przemiany wewnętrznego wystroju budowli, którą pozbawiono bogatego, średniowiecznego wyposażania (jego wynoszenie z kościoła, zlecone szkockim marynarzom, trwać miało aż 9 dni). Pobielono także ściany, zainstalowano ambonę, przykościelny cmentarz zamknięto, a pod koniec XVI wieku w wieży urządzono więzienie. W początkowym okresie reformacji przegrodzono również wnętrze kościoła, by mógł on służyć kilku różnym kongregacjom oraz celom świeckim, jak sesjom sądu i parlamentu czy bibliotece. Część wschodnia i transept zostały wydzielone w tzw. Old (Great) Kirk, natomiast korpus nawowy stał się New (Little) Kirk.
W 1633 roku kościół św. Idziego w drodze na koronację odwiedził Karol I i jeszcze w tym samym roku budowlę podniesiono do rangi katedry, jako siedzibę nowego biskupstwa edynburskiego. Rozpoczęto w związku z tym przebudowę wnętrz, w celu dostosowania kościoła do nowych potrzeb Katolików. Prace te nie były jeszcze ukończone, gdy w 1637 roku z powodu zmiany katechizmu wybuchł miejski tumult, podobno zapoczątkowany rzuceniem stołka przez niezadowoloną handlarkę Jenny Geddes w kleryka Jamesa Hannaya. Rozruchy doprowadziły w 1638 roku do zjednoczenia szkockich prezbiterian, co w konsekwencji zapoczątkowało tzw. wojnę biskupią. W jej trakcie kościół św. Idziego ponownie stał się świątynią protestancką, aż do momentu restauracji monarchii w 1660 roku i odnowienia biskupstwa edynburskiego.
Na początku XIX wieku rozebrano stojące tuż przy kościele od czasów średniowiecza budynki Luckenbooths i Old Tolbooth, wraz ze sklepami i straganami które przystawione były do ścian świątyni. Dzięki temu zauważono, iż ściany budowli przechylają się, co wymusiło w 1817 roku zlecenie przez radę miejską Archibaldowi Elliotowi projektu remontu kościoła. Jego drastyczna i gruntowna przebudowa na szczęście nie została podjęta z powodu braku środków finansowych. Renowację przeprowadził dopiero William Burn między 1829 a 1833, choć i on wpłynął na znaczącą zmianę wyglądu budowli, zwłaszcza od strony zewnętrznej. Pod koniec XIX wieku trzy z czterech użytkujących katedrę kongregacji opuściły kościół, co ułatwiło usunięcie wewnętrznych przegród i przeprowadzenie w latach 1872-1883 renowacji, w trakcie której częściowo regotyzowano wnętrze, lecz i powiększono bryłę o nowe dobudówki. W latach 1909-1911 wzniesiono największą z nich, kaplicę Thistle. Ostatni duży remont katedry miał miejsce w latach 1979-2011.
Architektura
Kościół św. Idziego wzniesiono na fragmencie płaskiego terenu, będącego częścią grzbietu opadającego od położonego na zachodzie wzgórza zamkowego ku Holyrood na wschodzie, przy głównej arterii komunikacyjnej (ang. High Street) przebiegającej przez miasto ze wschodu na zachód (na wschodzie zakończonej bramą Netherbow, a na zachodzie wjazdem na teren zamku). Do XIV wieku kościół znajdował się we wschodniej części miasta, natomiast po wzniesieniu miejskich murów obronnych w połowie XV wieku i powiększeniu obszaru miasta ku wschodowi, świątynia uzyskała centralną pozycję. Pierwotnie kościół otoczony był terenem cmentarza farnego, zapewne odgrodzonego od zabudowań mieszkalnych jakąś formą płotu lub niskiego muru.
W okresie romańskim kościół prawdopodobnie składał się z pojedynczej nawy na planie wydłużonego prostokąta (wielkością zbliżonej do gotyckiej nawy głównej), zamkniętej na wschodzie apsydą. Wejście do niego wiodło przez okazały uskokowy portal z półkolistym zamknięciem, po bokach wyposażony w dwie pary mniejszych i jedną parę większych kolumienek, wszystkich z kapitelami zdobionymi płaskorzeźbionymi wolutami i liśćmi oraz z gzymsami impostowymi. Archiwolta portalu zdobiona miała być wyobrażeniami zwierząt (być może przedstawiających znaki zodiaku), maskami z wyrazistymi grymasami ust, motywem szewronów oraz stylizowanymi czterolistnymi kwiatami. Całość przypominać mogła zachodni portal kościoła opackiego w Dunfermline lub portal kościoła w Dalmeny. Otwory okienne kościoła św. Idziego przypuszczalnie były wówczas niewielkie, rozglifione do wnętrza, zapewne półkoliste. Ozdobniejszą formę mogły mieć otwory umieszczone w apsydzie i arkada tęczy łącząca wewnątrz nawę z apsydą.
Od końca XIV wieku kościół św. Idziego miał już formę okazałej budowli trójnawowej, bazylikowej, pięcioprzęsłowej, z transeptem i czteroprzęsłowym oraz trójnawowym prezbiterium po stronie wschodniej, początkowo o halowej formie. Całość miała z grubsza rzut krzyża łacińskiego, choć ramiona transeptu nie były mocno wysunięte. Na przecięciu naw wnosić się już mogła niska wieża. Nawa główna zachodniej części kościoła z pewnością była wyższa od naw bocznych, lecz w okna wyposażono ją tylko po stronie południowej, analogicznie do kościoła św. Krzyża w Stirling. Korpus nawowy był też pod koniec XIV wieku wyższy od prezbiterialnej wschodniej części kościoła. W planie budowla przez krótki czas zachowywać mogła regularność, dość szybko jednak utraconą na skutek dobudowywania kolejnych kaplic i aneksów o rożnych kształtach i wielkościach.
W 1387 roku od południa do bryły kościoła dostawionych zostało pięć kaplic oraz kruchta, przy czym kaplice te nie przetrwały w rozpoznawalnej formie do końca średniowiecza. Kruchta południowa była dwukondygnacyjna z pomieszczeniem na piętrze oświetlanym przez gotycki wykusz okienny, podtrzymywany przez wspornik o kształcie anioła trzymającego herb miasta. Górne pomieszczenie dostępne było poprzez wieżyczkę komunikacyjną umieszczoną w kącie, po zachodniej stronie kruchty. Jedyną pozostałością romańskiego kościoła była pod koniec XIV wieku kruchta z portalem północnym, prowadząca do nawy bocznej korpusu, nadbudowana w gotyku o górną kondygnację i podobnie jak kruchta południowa, zaopatrzona w wykusz okienny. Wkrótce po wzniesieniu pięciu kaplic południowych, do północnego ramienia transeptu dostawiono kaplicę św. Jana, a do kruchty północnej od zachodu kolejną nawę, czy też dwuprzęsłową kaplicę (ang. Albany Aisle). Pod koniec XIV wieku lub na początku XV stulecia także przestrzeń po wschodniej stronie kruchty północnej została zastawiona dwoma jednoprzęsłowymi kaplicami.
W pierwszych latach XV wieku na przecięciu naw rozpoczęto budowę (lub przebudowę) czworobocznej wieży. Jej niższy poziom, przepruty z każdej strony dużym ostrołukowym oknem z rozwidlonym maswerkiem w kształcie litery Y, ukończono około 1416 roku, natomiast górna kondygnacja z trzema oknami z każdej strony, wszystkimi zamkniętymi trójliśćmi, ostatecznie ukończona została w drugiej połowie XV wieku. Powstała wówczas nietypowa iglica o kształcie korony utworzonej z ukośnych łęków oporowych, czterech narożnych oraz czterech wyrastających pośrodku każdej strony wieży, zwieńczonych kilkoma sterczynami. Największy pinakiel osadzono na środku, w punkcie zbiegu łęków i ozdobiono żabkami. Podobne iglice koronowe na terenie Szkocji utworzone zostały na wieży kaplicy uniwersyteckiej w Aberdeen i kościoła św. Michała w Linlithgow. Najpewniej wzorem dla nich była iglica kościoła św. Mikołaja z angielskiego Newcastle.
Około 1450 roku rozbudowana już i nieregularna bryła kościoła po raz kolejny została powiększona, tym razem poprzez dostawienie bocznej nawy Prestona, trzema przęsłami przystawionej do południowej elewacji prezbiterium na styku z transeptem. W drugiej połowie XV stulecia, z okazji podniesienia kościoła do rangi kolegiaty, całe prezbiterium przedłużono o około 2,5 metra, dodając jedno dodatkowe przęsło po stronie wschodniej. Ponadto środkową część prezbiterium podwyższono i zaopatrzono w okna clerestorium, nadając mu formę bazylikową. Nietypowo środkowa wschodnia część kościoła stała się wówczas wyższa od nawy głównej korpusu. Kolejną modyfikacją było przedłużenie południowego ramienia transeptu, w okresie tym już zbyt krótkiego, z powodu dostawiania licznych aneksów do korpusu nawowego i prezbiterium. W południowej części korpusu pięć XIV-wiecznych kaplic w drugiej połowie XV wieku zastąpiono zewnętrzną nawą boczną o długości pięciu przęseł. Ostatnimi średniowiecznymi dodatkami były w pierwszej ćwierci XVI wieku dwa aneksy po bokach południowego ramienia transeptu: jednoprzęsłowa kaplica Chapmana i dwuprzęsłowa kaplica Świętej Krwi, a także niewielka późnogotycka zakrystia po wschodniej stronie północnego ramienia transeptu.
Wnętrze kościoła podzielone zostało na przęsła i nawy filarami, stojącymi w osiach przypór podpierających mury od strony zewnętrznej. W korpusie nawowym podział zapewniły dwa rzędy ośmiu filarów o ośmiobocznych przekrojach. Cztery masywne filary umieszczono na przecięciu naw i kolejnych sześć, a od drugiej połowy XV wieku osiem filarów w prezbiterium. Na starszych ośmiobocznych filarach kapitele z końca XIV wieku były płaskie, profilowane, natomiast osadzone na nich arkady międzynawowe ostrołuczne i potrójnie fazowane. Dwa późnogotyckie filary wschodnie otrzymały inną formę od prostych filarów ośmiobocznych. Ich trzony udekorowano bogatym profilowaniem z zaostrzonych wałków i osadzono na wyższych rzeźbionych bazach. Ozdobiono także głowami cherubinów kapitele późnogotyckich filarów. Sąsiednią nawę Prestona zwrócono ku prezbiterium trzema arkadami opartymi na dwóch filarach, które nawiązywały do przebudowanego chóru, aczkolwiek z nieco mniejszym bogactwem detali.
Północna kaplica Albany podzielona została na dwa przęsła, otwarte na wnętrze kościoła dwoma arkadami opartymi na środkowym filarze i dwóch półfilarach przyściennych. Środkowy filar ujęto ośmioma wałkami z nałożonymi listwami i osadzono na wysokim ośmiobocznym cokole, nad którym umieszczono poszerzające się ku dołowi cokoliki, osobne dla każdego wałka, oddzielone od trzonu filara pasem zaokrąglonego gzymsu. Bogato ozdobiono głowice filarów i półfilarów, nawiązujące niejako mniejszymi kapitelami na każdy wałek, wszystkimi pokrytymi dekoracją roślinną. W środkowym filarze nad nimi umieszczono część ośmioboczną głowicy, także pokrytą płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi. Zarówno na środkowy filar, jak i na boczne półfilary, nałożono tarcze herbowe earla Douglas i księcia Albany.
Całe wnętrze kościoła otrzymało do końca średniowiecza sklepienia, przy czym przykrycie nawy głównej korpusu znajdowało się nieco wyżej niż naw bocznych. Sklepienie wschodniej części kościoła pod koniec XIV wieku było nietypowe, jak na tamte czasy. Wyposażono je w diagonalne żebra dające wrażenie sklepienia krzyżowego czteropolowego, choć zasadniczo miały one formą sklepienia kolebkowego ostrołukowego. Sklepienie tego typu musiało być wzniesione zarówno nad arkadami, jak i nad murami obwodowymi kościoła, znajdowało się więc wszędzie na jednakowej wysokości, nadając budowli w części prezbiterialnej kształt halowy. Założenie nowego sklepienia nad nawą główną części prezbiterialnej było konieczne po jej podwyższeniu w drugiej połowie XV wieku. Otrzymało ono wówczas formę gwiaździstą z profilowanymi żebrami, spiętymi wyszukanymi rzeźbionymi zwornikami, między innymi w postaci aniołów trzymających tarcze herbowe i ornamentów roślinnych z inskrypcjami. Sklepienie północnej nawy korpusu przebudowane zostało na początku XV wieku, wtedy też zapewne wzniesiono sklepienia nad transeptem.
Stan obecny
Przebudowy z XIX wieku znacząco wpłynęły na zmianę pierwotnego wyglądu kościoła św. Idziego, zwłaszcza od strony zewnętrznej. Na skutek tych przekształceń nawa główna korpusu została podwyższona o 4,8 metra i zaopatrzona w nowe okna w clerestorium, zewnętrzne elewacje oblicowano nowymi blokami szarego piaskowca o grubości 20-25 cm, połączonymi żelaznymi klamrami z oryginalną kamieniarką, wymieniono portale wejściowe w fasadzie zachodniej oraz w północnej i południowej części transeptu, wymieniono większość maswerków okiennych, a przede wszystkim utworzono symetryczną fasadę zachodnią poprzez zastąpienie okien kaplicy północnej i południowej ślepymi wnękami z laskowaniem i maswerkami. Drastycznym posunięciem było również wyburzenie kruchty północnej (wraz z bezcennym romańskim portalem) i południowej razem z sąsiednimi dwoma przęsłami. Obie te kruchty były konstrukcjami dwukondygnacyjnymi z wykuszami okiennymi, co „odtworzono” w wejściu zachodnim przy nowej kaplicy Moreya.
We wnętrzu korpusu podwyższenie nawy głównej wymusiło założenie w niej nowego sklepienia i podwyższenie arkad międzynawowych. Wymieniono także filary międzynawowe, wzorowane na filarach znajdujących się w prezbiterium. Z tego powodu obecnie za najstarsze uchodzą masywne filary na przecięciu naw, wzniesione pod koniec XIV wieku, choć i północny i południowy transept zostały podwyższone w trakcie XIX-wiecznej renowacji i ponownie zasklepione. Najwięcej zabytkowej substancji pozostało w prezbiterium, posiadającym większość murów z końca XIV wieku oraz XV-wieczne przęsła wschodnie wraz z założonym wówczas po raz drugi sklepieniem nad nawą główną chóru. Jedyne w pełni oryginalne okno zachowało się w ścianie wschodniej północnego ramienia transeptu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., McWilliam C., Walker D., Wilson C., The buildings of Scotland. Edinburgh, London 1984.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the City of Edinburgh with the Thirteenth Report of the Commission, Edinburgh 1951.