Historia
Kromlech zbudowany został najwcześniej około 2500 roku p.n.e., czyli na przełomie późnego neolitu i wczesnej epoki brązu, a najpóźniej około 2000-1800 roku p.n.e. Wzniesiony został z potrzeby posiadania przez plemię, klan lub dużą rodzinę budowli sakralnej, powiązanej z wierzeniami pozagrobowymi (pochówek skrzyniowy pośrodku kręgu), upływem czasu i obiegiem słońca lub księżyca po nieboskłonie (orientacja budowli względem stron świata) lub innymi nieznanymi rytuałami. Funkcjonowanie kromlechu zapewne nie trwało długo i nie przekroczyło wczesnej epoki brązu (nie był przekształcany, ani rozbudowywany).
Architektura
Kromlech zbudowano na łagodnie opadającym terenie, tuż przy krawędzi ostrzejszego zbocza po stronie południowej, górującego nad doliną rzeki Don. Założony został na planie zbliżonym do koła o długości 20 metrów na osi północny – zachód, południowy – wschód i 18,5 metra szerokości w poprzek, na osi północny – wschód, południowy – zachód. Utworzony został z 9 kamieni – ortostatów, rozmieszczonych wzdłuż krawędzi koła, dużego głazu zwanego kamieniem leżącym (ang. recumbent stone) oraz z dodatkowych dwóch kamieni umieszczonych przed nim od wewnętrznej strony kręgu. Układ z kamieniem leżącym był często spotykanym schematem kromlechów na terenach północno – wschodniej Szkocji, o trudnej do ustalenia symbolice (być może chodziło o praktykę rytualnego zamknięcia wejścia na teren budowli, gdyż podobne kamienie stosowano w neolitycznych grobowcach komorowych).
Dziewięć równomiernie rozmieszczonych ortostatów uzyskało stopniowaną wysokość, przy czym najwyższe ustawiono na południowym – zachodzie, a najniższe po przeciwnej stronie północno – wschodniej. Kamień leżący o długości około 4 metrów i wysokości 1,5 metra, usytuowany został po stronie południowo – zachodniej, pomiędzy dwoma z dziewięciu kamieni rozmieszczonych na obwodzie. Te dwa kamienie flankujące dobrane zostały jako najwyższe w całej budowli, mając odpowiednio 2,5 i 2,1 metra wysokości. Oba zostały ustawione w linii z przodem głazu leżącego i lekko obrócone, aby wyznaczyć łuk kręgu. Zachodni, nieco wyższy i smuklejszy od swojego wschodniego sąsiada, ozdobiony został trzema rytami w postaci miseczkowatych wgłębień (ang. cupmarks) w pobliżu podstawy zewnętrznej ściany, z możliwym czwartym nieco dalej na zachód.
Budowniczowie kromlechu przywiązywali wagę nie tylko do kształtów i rozmiarów kamieni, ale także do ich koloru i faktury. Wszystkie orostaty powstały z różowawego porfiru, za wyjątkiem kamienia obok wschodniego głazu flankującego, który wyróżniony został kolorystyką czerwonawego jaspisu. Kamienie flankujące głaz leżący powstały z szarego granitu, zaś sam głaz leżący to blok czerwonawego granitu nakrapianego kryształami kwarcu. Prawdopodobnie jako jedyny przywieziony został z dalszej odległości, najpewniej ze względu na niemożność odnalezienia tak dużej bryły w okolicy. Jego zewnętrzna powierzchnia była stosunkowo równa, ale podobnie jak inne, nie był poddawany dokładniejszej obróbce narzędziami.
Nieco na południe od środka kręgu umieszczony został pochówek skrzyniowy, wykonany z obstawy kamiennych płyt i zamykany od góry kolejnym płaskim kamieniem. Pierwotnie mógł on być przykryty kamienno – ziemnym kopcem, czy też kurhanem pierścieniowym (ang. ring cairn), z zewnętrznymi krawędziami wzmocnionymi większymi kamieniami (ang. kerb) lub murem z układanych na sucho kamieni. Pomimo utworzenia pochówku, Easter Aquhorthies mogło nie być grobowcem, lecz budowlą sakralną, w której ceremonie związane były ze śmiercią, kultem przodków lub słońcem. Z uroczystościami związana mogła być dokładna orientacja budowli na południowy – zachód, choć z drugiej strony centralny kopiec uniemożliwiałby odprawianie jakichkolwiek obrzędów przez dużą grupę ludzi.
Stan obecny
Kromlech jest dobrze zachowaną i zadbaną prehistoryczną budowlą, obecnie otoczoną ogrodzeniem, dostępną ścieżką z pobliskiego parkingu. Jest jednym z nielicznych kromlechów w których przetrwał pełen zestaw kamieni, włącznie z okazałym głazem leżącym. Umieszczone w jego górnej części nacięcie, wskazujące oś kromlechu, prawdopodobnie jest nowożytnym aktem wandalizmu, podobnie jak graffiti na wewnętrznych ścianach dwóch ortostatów po stronie północnej i północno – zachodniej. Późniejszym dodatkiem, prawdopodobnie z XIX wieku, jest także ziemny wał otaczający kromlech, w XX stuleciu od zewnątrz oblicowany kamieniami, który obecnie wywołuje silne wrażenie wizualne, zarówno od zewnątrz, jak i wewnątrz kręgu. Kamień leżący jest dziś bardzo gładki, co wynika z przypisywania mu przez turystów właściwości magicznych i pocierania. Według badań wnętrze kręgu charakteryzować się ma właściwościami akustycznymi, za sprawą których dźwięki w określonych obszarach stanowiska są lepiej lub gorzej słyszalne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Burl A., The recumbent stone circles of north-east Scotland, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 102/1970.
Burl A., The stone circles of Britain, Ireland, and Brittany, New Haven-London 2000.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Watson A., Keating D., Architecture and sound: an acoustic analysis of megalithic monuments in prehistoric Britain, „Antiquity”, 73/1999.
Welfare A., Great Crowns of Stone. The Recumbent Stone Circles of Scotland, Edinburgh 2011.