Historia
Kościół św. Serfa (łac. Servanusa) zbudowany został około drugiej połowy XII wieku, natomiast po raz pierwszy odnotowany został w 1203 roku, kiedy to Dunning podarowane zostało przez Gilberta, earla Strathearn, przeoratowi w Inchaffray. Pod koniec XIV wieku prawo patronatu nad kościołem z nadania króla Roberta II przejął ród Rollo. W 1560 wnętrze kościoła przekształcono do spełniania wymogów nowego, prezbiteriańskiego kultu. Pierwsze poważniejsze nowożytne przekształcenia kościoła podjęto w 1687 roku, kiedy to do prezbiterium wciśnięto emporę patronacką, dostępną przez zewnętrzne schody przy ścianie wschodniej. Na początku XVII wieku kościół zaczął być zbyt mały dla miejscowej społeczności, dlatego najpewniej wzniesiono wówczas drugą nawę. W 1808 roku po stronie północnej wybudowano prostopadły do korpusu kościoła aneks, być może wzniesiony na miejscu XVIII-wiecznej nawy. Parę lat później postanowiono niestety powiększyć prezbiterium, które po częściowym wyburzeniu (usunięto między innymi łuk tęczowy) przedłużono na południu do linii ścian nawy. Kolejne prace remontowo – budowlane prowadzono w drugiej połowie XIX wieku i w pierwszej połowie XX stulecia (między innymi przepruto wówczas duże okna w nawie).
Architektura
Kościół św. Serfa zbudowany został po zachodniej stronie niewielkiej rzeki Dunning, na lekko opadającym ku niej terenie. Pierwotnie składał się z prostokątnej w planie pojedynczej nawy o wymiarach 12,8 x 8,3 metra, usytuowanego po stronie wschodniej niższego prezbiterium o prawie kwadratowym kształcie wielkości 7,9 x 6,5 metra i wysokiej czworobocznej wieży na osi fasady zachodniej. Ta ostatnia otrzymała znaczną wysokość sięgającą około 26 metrów i 5,1 x 5,4 metra w planie, ze zwężającym się ku górze kształtem. Jako materiału do budowy kościoła użyto ciosanych bloków układanych w równe warstwy o zróżnicowanej wysokości.
Ściany nawy i prezbiterium prawdopodobnie na całym obwodzie zwieńczone były w koronie niskim murem odsadzonym na rzędzie wsporników. Nie wspierały ich żadne przypory, ani lizeny. Obie części przykrywały osobne dachy dwuspadowe o dość ostro nachylonych połaciach i wysokich kalenicach, od wschodu zamknięte trójkątnymi szczytami. Okna w nawie i prezbiterium przypuszczalnie były wąskie, półkoliście zamknięte, rozglifione do wnętrza. Bardziej okazałe lub ozdobne mogło być okno lub grupa okien we wschodniej ścianie prezbiterium. Elewacja północna, zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną, mogła być pozbawiona otworów okiennych. Wejście do nawy znajdowało się w zachodniej części ściany północnej, w uskokowym portalu o półkolistym zamknięciu, z wewnętrzną archiwoltą profilowaną wałkiem i flankowaną kolumienkami zwieńczonymi kostkowymi kapitelami. Kolejny portal znajdować się mógł po przeciwnej stronie nawy.
Mury wieży przepruto szczelinowymi otworami doświetlającymi, czworobocznymi otworami maczulcowymi oraz romańskimi biforiami na najwyższej kondygnacji mieszczącej dzwony. Dwudzielne przeźrocza osadzono w półkoliście zamkniętych wnękach i rozdzielono cylindrycznymi kolumienkami z kielichowatymi kapitelami. Wieżę pierwotnie przykrywać mógł dach czterospadowy, po podwyższeniu murów i wzniesieniu schodkowych szczytów przekształcony w XVI wieku na dwuspadowy. Wewnątrz komunikację pomiędzy kondygnacjami wieży zapewniała spiralna klatka schodowa, osadzona w grubości muru południowo – zachodniego narożnika, jednak od połowy wysokości dostęp na górę możliwy był już tylko za pomocą drabiny.
Przyziemie wieży otwarto na nawę okazałą ostrołuczną arkadą, flankowaną przez dwie masywne obłe półkolumny z kapitelami muszelkowymi. Kapitel północny utworzono nieco mniejszy od kapitelu południowego, dlatego jego abakus znalazł się nieco niżej. Oba abakusy prosto oprofilowano wyciętym żłobieniem, ciągnącym się jako gzyms wzdłuż ścian nawy kościoła. Archiwolta arkady podzielona została na trzy rzędy: wewnętrzny gładki i zewnętrzny z prostym profilowaniem, rozdzielone środkowym rzędem ze zdobieniami muszelkowymi i strzałkami skierowanymi w dół ku guzom. Od góry zastosowano ornament w kształcie liścia. Prawdopodobnie równie bogato zdobiona musiała być pierwotna arkada oddzielająca nawę od prezbiterium.
Stan obecny
Nawa i prezbiterium kościoła zostały znacznie przekształcone w czasach nowożytnych, przez co zarówno z zewnątrz jak i wewnątrz prawie całkowicie utraciły pierwotne cechy stylistyczne. Zmieniona została także bryła budynku, gdyż prezbiterium podwyższono zrównując z nawą i poszerzono przesuwając południową ścianą. Oryginalna jest północna ściana prezbiterium, zachodnia ściana nawy oraz zachowana część północnej ściany nawy, z widocznymi dawnymi wspornikami pod okapem dachu i romańskim portalem, częściowo przysłoniętym późniejszymi schodami. W przemurowanej elewacji południowej wykorzystano średniowieczny materiał budowlany, między innymi z romańskimi detalami architektonicznymi, prawdopodobnie z pierwotnego portalu. Całkowicie nowożytnym dodatkiem jest północna nawa poprzeczna. Ocalała na szczęście romańska wieża, jedna z najlepiej zachowanych XII-wiecznych dzwonnic na terenie Szkocji. W kościele nabożeństwa odbywają się obecnie sporadycznie, lecz jest on otwarty każdego roku od kwietnia do września. Wewnątrz oprócz arkady w przyziemu wieży obejrzeć można rzeźbiony piktyjski krzyż (ang. Dupplin Cross) z przełomu VIII i IX wieku (pierwotnie znajdował się on w pobliżu piktyjskiego pałacu królewskiego w Forteviot).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Perth and Kinross, London 2007.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.