Historia
Dunkeld stanowiło kościelną siedzibę od połowy IX wieku. W 849 roku Kenneth I MacAlpin, król Dalriady i Piktów, sprowadzić miał z Iony relikwie świętego Kolumbana, które następnie złożył w ufundowanym przez siebie kościele. Powodem przenosin było zapewne zagrożenie wyspy wikińskimi najazdami, podczas gdy usytuowane w głębi niedawno zjednoczonego królestwa Dunkeld, wydawało się o wiele bardziej bezpiecznym miejscem. Jak na ironię niedługo później zostało najechane przez Duńczyków, co mogło spowodować uszkodzenie lub zniszczenie tamtejszego pierwszego kościoła. Ośrodek nie podupadł jednak, gdyż już w 869 roku miejscowy opat opisany został jako główny biskup królestwa. Choć od połowy X wieku prymat zaczęło dzierżyć St Andrews, w Dunkeld chrześcijańska społeczność musiała przetrwać do czasu ożywienia życia religijnego za czasów króla Aleksandra I w pierwszej połowie XII wieku i ustanowienia terytorialnie zdefiniowanych biskupstw. Pierwszy biskup odrodzonej diecezji odnotowany został w 1114 roku, zaś na początku XIII wieku przy kościele zaczęła się rozwijać kapituła świeckich kanoników.
Budowę gotyckiej katedry rozpoczęto w pierwszej połowie XIII wieku, lecz wzniesiono wówczas jedynie prezbiterium, w którym w 1249 roku pochowany został biskup Geoffrey. Prace nad korpusem nawowym rozpoczęto dopiero w 1406 roku, za biskupa Roberta Cardeny, a ukończono w trzeciej ćwierci XV wieku, w czasach biskupa Thomasa Laudera, który dokonał jego konsekracji w 1464 roku. W okresie rządów tego ostatniego, mianowicie w latach 1452-1475, zbudowano także kruchtę i kapitularz, nie ukończono natomiast budowy zaczętej w 1467 roku wieży, która ostatecznie powstała dopiero w czwartej ćwierci XV wieku, za biskupa Jamesa Livingstona, przewodzącego diecezji w latach 1475-1483. Mocno przedłużające się prace budowlane wynikać mogły z braku funduszy, niestabilnej sytuacji wewnętrznej królestwa od końca XIII wieku i przez dużą część XIV stulecia, a także z faktu, że życie w diecezji Dunkeld bywało w średniowieczu burzliwe. Kronikarz z Lanercost sugerował, że biskup Richard Inverkeithing został w trzeciej ćwierci XIII wieku otruty przez Aleksandra III, który pragnął przejąć część jego posiadłości. W latach 1392-1393 doszło do konfliktu między biskupem Robertem Sinclairem a opatem Cambuskenneth, który doprowadził do ekskomuniki samego biskupa, zaś w trzeciej ćwierci XV wieku biskup Thomas Lauder musiał schronić się na piętrze lektorium, gdy klan Donnachie zaatakował katedrę.
Do XVI wieku kapituła katedralna z Dunkeld składała się z dwudziestu dwóch kanoników. Pośród nich głównymi dygnitarzami byli: dziekan, kantor, skarbnik i kanclerz. Z powodu zobowiązań poza kościołem, wielu z nich nie było w stanie lub nie chciało spędzać dużo czasu w katedrze. Do wykonywania codziennych obowiązków nieobecnych powołano niżej opłacanych zastępców, zwanych wikariuszami chóralnymi. Ostatecznie w Dunkeld było trzynastu takich wikariuszy wraz z sześcioma chórzystami. W czasach, gdy Kościół oferował najlepsze możliwości awansu dla wykształconej elity, naturalne było, że kanonia katedralna była postrzegana jako dobry sposób nagradzania uprzywilejowanych osób, w tym wiernych sług Korony. By opłacić rzeszę hierarchów, biskupi i kanonicy przywłaszczyli sobie większości dochodów z wielu kościołów parafialnych diecezji, co miało uboczny skutek w postaci zubożenia tych parafii.
Kres świetności katedry przyniosła reformacja. W 1560 roku na mocy decyzji parlamentu budowla została ogołocona z wyposażenia, choć nakazano pozostawić nieuszkodzone drzwi, okna i najbardziej konieczna dla funkcjonowania budynku elementy. Dach nad korpusem nawowym został zdemontowany z chęci szybkiego wzbogacania się przez lairda Cardeny, po tym jak wierni nowego wyznania zaczęli korzystać jedynie z prezbiterium. Uszkodzony mógł zostać także dach nad prezbiterium, gdyż w 1600 roku konieczna była jego naprawa. W 1691 roku użytkowaną część kościoła poddano remontowi, zapewne koniecznemu z powodu walk polityczno – religijnych, jakie miały miejsce w Dunkeld dwa lata wcześniej (jako najsolidniejszy budynek w mieście, katedra stanowiła główne schronienie dla mieszkańców, a tym samym prawdopodobnie była głównym celem ataków). Ponowne prace remontowe kościoła prowadzono w 1762 roku, w latach 1814-1815 pod nadzorem Archibalda Elliota oraz w 1908 roku.
Architektura
Katedra św. Kolumbana zbudowana została przy północnym brzegu rzeki Tay, w pobliżu przeprawy na wschodzie i otaczających dolinę wzgórz na północy. U schyłku średniowiecza znajdowała się na zachodnim krańcu drogi (ang. High Street), którą z obu stron zastawiały zabudowania mieszkalne kanoników. Od południa między katedrą i rzeką znajdowały się ogrody oraz dwór biskupi, przypuszczalnie o formie wieżowego domu, natomiast od zachodu i północy rezydencje najważniejszych dygnitarzy kapituły, rozmieszczone raczej nieregularnie na osobnych działkach. W bezpośrednim sąsiedztwie katedry od północy znajdować się mógł cmentarz.
Kościół katedralny pod koniec średniowiecza osiągnął formę okazałej trójnawowej bazyliki, składającej się z siedmioprzęsłowego korpusu i bardzo długiego, choć tylko czteroprzęsłowego prezbiterium o wymiarach 31,4 x 8,8 metra, które zamknięto na wschodzie ścianą prostą. Czworoboczną w planie wieżę umieszczono w północno – zachodnim narożniku korpusu, pozostawiając fasadę niesymetryczną, bez odpowiedniej wieży przy narożniku południowo – zachodnim. Ponadto wzniesiony został dwuprzęsłowy i dwukondygnacyjny kapitularz ze skarbcem na piętrze, usytuowany po północnej stronie prezbiterium, w planie wielkości 8,2 x 6,1 metra. Przy ścianie nawy południowej na wysokości trzeciego przęsła od zachodu znajdowała się kruchta. Dodatkowo przy fasadzie zachodniej usytuowano ryzalitową, wieloboczną wieżyczkę mieszczącą klatkę schodową. Całość kościoła osiągnęła aż około 80 metrów długości, przy relatywnie małej szerokości, spowodowanej między innymi brakiem transeptu.
Wygląd korpusu nawowego odpowiadał cechom charakterystycznym dla późnogotyckiej architekty szkockiej z drugiej połowy XV wieku, czerpiącej często z romańskiego dziedzictwa. Od strony zewnętrznej opięty został równomiernie rozmieszczonymi przyporami, w narożnikach ustawionymi prostopadle i równolegle do osi kościoła. Akcent horyzontalny wprowadzono za pomocą gzymsu cokołowego i gzymsów podokiennych. Wewnątrz korpus podzielono na trzy nawy dwoma rzędami dwunastu cylindrycznych, masywnych kolumn, podtrzymujących ostrołukowe arkady oraz rzędy dla odmiany półkoliście zamkniętych otworów triforium, nad którymi utworzono trzecią kondygnację w postaci ostrołukowych okien nawy głównej. Otwory triforium nie były otwarte na zwyczajową galerię, prawdopodobnie z powodu zbyt cienkich murów. Wszystkie nawy korpusu przykryto drewnianymi stropami, choć nawę południową początkowo planowano zasklepić, gdyż wzniesiono wyprowadzenia żeber (o budowie stropu świadczyłyby ślady po metalowych czopach przytrzymujących belki). W nawach bocznych lub przy filarach arkad pierwotnie znajdowały się boczne ołtarze, z których wiele służyło jako miejsce odprawiania mszy za dusze zmarłych. Wschodnie przęsła naw bocznych wypełniały kaplice, oddzielone od pozostałej części korpusu drewnianymi, zapewne bogato zdobionymi przegrodami.
Okna naw bocznych i nawy głównej udekorowane zostały krzywoliniowymi maswerkami z zamknięciami w trójliście, wzorowanymi na detalach kontynentalnych, zapewne w kontrze do popularnych w Anglii maswerków zdominowanych w XV wieku przez wzory prostoliniowe i prostopadłe. W nawie głównej były to okna wyłącznie dwudzielne, a w nawach bocznych dwudzielne, trójdzielne (dwa przęsła najbliższe prezbiterium), a nawet jednodzielne (przęsło zachodnie nawy południowej). Fasadę zachodnią wtórnie przepruto w drugiej połowie XV wieku wielkim ostrołukowym oknem, pierwotnie wypełnionym maswerkiem sześciodzielnym, o motywie zbliżonym do zastosowanego w południowym transepcie kościoła św. Michała w Linlithgow (skomplikowane wzory zazębiających się liści i rybich pęcherzy, musiały należeć do najambitniejszych, jakie zbudowano na terenie Szkocji). Wyjątkowy otwór okienny oświetlał także przęsło północno – zachodnie, gdyż jako jedyny miał on czworoboczne ościeże. Co ciekawe podobnie wyróżniały się także okna umieszczone w tych samych miejscach w nieodległych kościołach w Dunblane i w kościele św. Jana w Perth.
Bardzo długie przęsła prezbiterium przeprute zostały dużymi ostrołukowymi oknami maswerkowymi, po jednym pomiędzy każdą parą przypór. Zarówno od zewnątrz, jak i od wewnątrz, okna bogato oprofilowano, z archiwoltami opadającymi na smukłe kolumienki z drobnymi kapitelami i cokołami. Od północy i południa umieszczono okna czterodzielne, za wyjątkiem jednego węższego dwudzielnego, a na wschodzie najokazalsze okno pięciodzielne. Przypory zwieńczone zostały sterczynami, zdobionymi płytkimi wnękami, drobnymi szczytami i żabkami. Z dwóch sterczyn w obu narożnikach wschodnich wyrosły pinakle o formie masywnych wielobocznych wieżyczek, z elewacjami również porozdzielanymi wnękami i trójkątnymi szczycikami. Zewnętrzne elewacje prezbiterium podzielono profilowanym cokołem, obejmującym także przypory, wyżej gzymsem podokiennym oraz gzymsem koronującym. W okresie późnego średniowiecza mury prezbiterium podwyższono i zwieńczono typowym dla tego okresu dekoracyjnym krenelażem.
Wewnątrz prezbiterium od nawy oddzielała ostrołuczna i profilowana arkada tęczy oraz bogato zdobione lektorium, szerokie na całą rozpiętość przęsła nawy głównej. Bezpośrednio za lektorium znajdował się chór kanoników z drewnianymi stallami, wypełniającymi długość prawie dwóch przęseł. Stalle te, prawdopodobnie z wysokimi baldachimami, rozciągały się wzdłuż obu boków chóru i były zwrócone pod kątem prostym do lektorium, pozostawiając miejsce na centralne wejście procesyjne. Na krańcu czwartego przęsła prezbiterium usytuowany był ołtarz główny, w XV wieku zapewne o formie szafiastego retabulum, przedstawiającego dwadzieścia cztery cuda św. Kolumby. Flankowały go kolumny zwieńczone aniołami, z których prawdopodobnie zwisały zasłony. Duża część długiej północnej ściany prezbiterium i część ściany wschodniej po gzymsem podokiennym mieściła kamienne sedilia. Utworzono je już około połowy XIII wieku, na co wskazywałyby trójlistne zamknięcia uskokowych archiwolt i kapitele rozdzielających je kolumienek, zdobione głęboko podciętymi, trójpłatkowymi liśćmi (ang. stiff leaf). Nieco później, w XIV wieku, wstawiono potrójne sedilia we wschodnią część ściany południowej prezbiterium. Zamknięto je ostrołucznie, z pięciolistnymi maswerkami wypełniającymi podłucza archiwolt.
Wieża północno – zachodnia w trzech narożnikach podparta została wysokimi, uskokowymi przyporami. Czwarty narożnik południowo – wschodni zajęła wieloboczna wieżyczka schodowa. Elewacje wieży na trzech poziomach rozdzielono otworami okiennymi o formach jednodzielnych, dwudzielnych i trójdzielnych, z gzymsami poprowadzonymi pod parapetami i okapnikami dostosowanymi do kształtów archiwolt, osadzonymi na płaskorzeźbionych wspornikach, między innymi o kształtach ludzkich głów. Wejście do wieży umieszczono niecentralnie od południa, w niskim portalu o łukowatym kształcie. Wnętrze podzielono na cztery kondygnacje, z których najniższa została przykryta żebrowym sklepieniem o rysunku gwiazdy. W jego centrum umieszczono duży okrągły otwór, umożliwiający podnoszenie dzwonów na najwyższe piętro. Żebra ozdobiono tarczami herbowymi biskupa Laudera i przepruto mniejszymi otworami na liny do dzwonienia. Zarówno sklepienie, jak i ściany przyziemia, pokryto barwnymi malowidłami, w tym scenami figuralnymi ukazującymi sceny sądu nad Salomonem i kobietę przyłapaną na cudzołóstwie. Powodem ich wyboru był fakt, że parter wieży służył jako sąd konsystorski, w którym rozpatrywano sprawy należące do kompetencji Kościoła.
Budowa wieży północno – zachodniej wymusiła w XV wieku przekształcenie fasady korpusu nawowego katedry. Jej dolną część pogrubiono poprzez dodanie przypór, pomiędzy którymi poprowadzono ostrołuczne wejście do starszego portalu z misternie profilowanymi archiwoltami i kolumienkami w ościeżach. Portal pozostał na osi kościoła, ale wspomniane powyżej okno nad nim, musiało zostać przesunięte lekko w stronę północną, ze względu na decyzję o zajęciu całej dostępnej przestrzeni i z powodu wieżyczki schodowej prowadzącej do triforium i na koronę murów. Wieżyczka ta uzyskała znaczną wysokość. Jej elewacje podzielono gzymsami kordonowymi i zwieńczono przedpiersiem osadzonym na udekorowanym liśćmi ciągłym wsporniku, z groteskowymi głowami wyzierającymi z narożników. W efekcie ośli grzbiet archiwolty okna został przesunięty z osi szczytu fasady, a pozostawioną wolną przestrzeń wykorzystano na osadzenie kolistego otworu ze spiralnymi maswerkami. W nawie południowej od zachodu pozostawiono starsze okno ostrołuczne i prostokątny otwór doświetlający, które zapewne miała od zachodu także nawa północna, przed dostawieniem wieży. Ostatecznie fasada katedry pozbawiona została pod koniec XV wieku symetrii i równowagi, lecz wykonana została z rozmachem i oryginalnością.
Kapitularz wzniesiony został na planie prostokąta o wymiarach 7 x 10,4 metra. Uzyskał taką samą wysokość co przebudowane w okresie późnego gotyku prezbiterium kościoła, a także identyczne gzymsy i blankowane przedpiersie. Od północy jego mury opięto przyporami, podobnie jak w starszych częściach kościoła uskokowymi i rozmieszczonymi w narożnikach pod kątem prostym. Parter oświetliły stosunkowo wąskie, wysokie okna ostrołuczne. Piętro oświetlono małymi, prostokątnymi oknami w ścianach wschodniej i zachodniej, przy czym okna wschodnie prawdopodobnie później powiększono. Wnętrze parteru przykryto dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spiętym zwornikami z dekoracją roślinną i opartym na profilowanych przyściennych wspornikach. W narożniku południowo – zachodnim w sklepienie wcięto ścianę klatki schodowej, prowadzącej na piętro.
Stan obecny
Obecnie użytkowana na cele liturgiczne oraz zadaszona jest tylko wschodnia część katedry, czyli prezbiterium i kapitularz w którym mieści się dziś niewielka ekspozycja muzealna. W dobrym stanie przetrwała także wieża północno – zachodnia, gdzie w podsklepionym przyziemiu znajduje się piktyjski płaskorzeźbiony kamień oraz kolejne kamienne płyty z końca średniowiecza i późnogotyckie freski. Mury korpusu nawowego pozostają niezadaszone i pozbawione północnych przypór, choć prawie w pełni zachowane, łącznie z większością okiennych maswerków. Niestety duża część detalu architektonicznego prezbiterium została znacznie odnowiona lub wymieniona w trakcie nowożytnych remontów. Dotyczy to zwłaszcza maswerków okiennych, częściowo ościeży okiennych. Warty obejrzenia jest znajdujący się w niszy ściany południowej późnogotycki nagrobek biskupa Cardeny. Wieża i korpus nawowy znajdują się pod opieką Historic Scotland, świeckiej organizacji zajmującej się ochroną dziedzictwa architektonicznego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Dunkeld Cathedral. A Short History and Guide, Dunkeld 1990.
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Perth and Kinross, London 2007.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.