Historia
Wzgórze nad rzeką Tay przy ważnej przełęczy łączącej nizinne i wyżynne tereny późniejszej Szkocji, po raz pierwszy zasiedlone zostało niewielkim obozem w późnym okresie epoki mezolitu, a następnie okazjonalnie zamieszkiwane także w późnym neolicie oraz epoce brązu i żelaza. Ufortyfikowana osada powstała we wczesnym średniowieczu, około V-VI wieku n.e., być może w nawiązaniu do wcześniejszych prehistorycznych stanowisk, które mogły mieć szczególne znaczenie dla kształtujących się piktyjskich hierarchii społecznych (osadnictwo Piktów często występowało w pobliżu prehistorycznych stanowisk, pragmatycznie wykorzystując wykarczowanie terenu lub materiał budowlany megalitycznych konstrukcji, a niekiedy podwyższając swój status poprzez sytuowanie nowych domostw przy starożytnych budowlach).
Osada nazwana została w przekazach pisemnych Dunkeld, od szkocko gaelickich słów dùn i Cailleann, oznaczających „fort Kaledończyków”. W rocznikach ulsterskich odnotowano ją jako Duin Caillenn w 865 roku, Duin Chaillden w 873 roku i Duine Caillenn w 965 roku. W XII wieku nazywana była Dúncallden i Dunkelden. Jeszcze wcześniej, w 739 roku, odnotowane zostało królestwo Piktów, czyli prowincja Atholl, w obrębie której znajdowało się Dunkeld, przy czym Atholl mogło oznaczać „Nową Irlandię”, sugerując znaczący napływ na okoliczne ziemie ludności z gaelickiego królestwa Dál Riata. Pomimo utrwalenia nazwy Dunkeld, Kaledonii nie przetrwali jako populacja we wczesnośredniowiecznych źródłach pisanych. Być może ich tożsamość stała się ofiarą etnogenezy Piktów, albo została wyparta przez odrębną tożsamość Atholl, w obrębie większej społeczności piktyjskiej. Przyczyna tego procesu nie została nigdzie zapisana, niemniej Dunkeld mogło być jedną z ostatnich osad ludzi uważających się za Kaledończyków.
Osada funkcjonowała w okresie formowania się wczesnych królestw i umacniania hierarchii w porzymskim świecie. Prawdopodobnie w VI-VII wieku miała status ośrodka władzy o wysokiej pozycji, zajmując kluczową, strategiczną, być może nawet stołeczną pozycję w Atholl, ważnym królestwie południowego obszaru zamieszkiwanego przez Piktów. Zawdzięczała to lokalizacji w bardzo ważnym punkcie, dominującym nad szlakami komunikacyjnymi na północ i zachód przez dolinę Tay i wyznaczającym przejście między żyznymi nizinami a trudniej dostępnymi wyżynami. Osada była także znacznym ośrodkiem produkcyjnym, zamieszkiwanym przez ludność specjalizującą się w wytopie żelaza i obróbce metalu, mającą dalekosiężne kontakty handlowe.
Ufortyfikowana osada na wysokim wzgórzu już jednak od końca VII do początku VIII wieku zaczęła tracić na znaczeniu. Stopniowe wyludnienie lub jej porzucenie mogło być związane z przeniesieniem ośrodka władzy ze szczytu wzgórza na nowe, dogodniej położone miejsce nad rzeką, bliżej nowo powstałego kościoła i klasztoru. Przeniesienie władzy na niziny nie było w Dunkeld odosobnionym wydarzeniem, ale częścią powszechnego wzorca, obserwowanego także w innych miejscach na przełomie VI i VII wieku, wskazującego na znaczące przemiany społeczno-polityczne i gospodarcze. Zbiegło się to z przywleczoną na północ Europy z Bizancjum zarazą oraz zmianami klimatycznymi związanymi spowodowanymi znaczną aktywnością wulkaniczną. Zakłócenie handlu mogło znacząco podważyć pierwotny model ekonomiczny leżący u podstaw wysoko położonych obronnych osad, co mogłoby skutkować utratą lub zmianą władzy, a ostatecznie przeniesieniem jej ośrodków. Nie bez wpływu mogły być także niepokoje społeczno-polityczne, a także rywalizacja o ograniczone zasoby, choć w Dunkeld nie odnaleziono śladów gwałtownego zniszczenia osady. Alternatywnie translokacja Dunkeld nad brzeg rzeki Tay mogła wynikać z chęci wzniesienia większych budowli o architekturze pałacowej lub sakralnej, która nie mogła się pomieścić na niewielkim skalistym wzgórzu.
Pomimo opuszczenia osady na wzgórzu na przęłomie VII i VIII wieku, znaczenie Dunkeld miało trwać i rozkwitać w późniejszych wiekach. W IX stuleciu Dunkeld znalazło się w orbicie wpływów gaelickiego Kościoła i jego związków z relikwiami św. Kolumby oraz piktyjskiej rodziny królewskiej. Jeden z XIII-wiecznych dodatków do listy królów piktyjskich przypisał założenie Dunkeld Konstantynowi, synowi Vurguista (lub Fergusona), między 807 a 818 rokiem, co mogło odzwierciedlać pragnienie Konstantyna, by zachować relikwie Kolumby w obrębie własnego królestwa w obliczu budowy nowego, głównego ośrodka kościelnego w Kells. Związek Dunkeld z rodziną królewską został dodatkowo potwierdzony w stwierdzeniu z Kroniki Królów Alby, że to Kenneth, syn Alpina, był odpowiedzialny za umieszczenie relikwii św. Kolumby w Dunkeld w 849 roku.
Architektura
Osada zbudowana została na wysokim wzgórzu w zakolu rzeki Tay, będącej głównym ciekiem w regionie. Usytuowana została tuż przy uskoku, rozdzielającym po stronie wschodniej i południowej nizinną i wyżynną część Szkocji. Rzeka opływała wzniesienie od południa, zachodu i częściowo północy, zabezpieczając osadę wysokimi na około 100 metrów skalistymi i urwistymi zboczami. Wysokie stoki natura uformowała również od wschodu, natomiast najdogodniejsze podejście możliwe było od północnego – wschodu, gdzie około 25 metrów poniżej osady rozciągała się przełęcz, oddzielająca wzgórze od wyższej i rozleglejszej góry Polney Crag. Jednak nawet tam teren był wystarczająco stromy, by zapewnić znaczną ochronę. Wzgórze utworzyła skała metamorficzna z częstymi inkluzjami miki i kwarcu, które w świetle słonecznym mogły tworzyć efektowne refleksy, wyrastająca z osadów aluwialnych u podnóża, składających się z gliny, piasku i żwiru.
Górną partię wzgórza pokrywały liczne, nierówne, skaliste tarasy prowadzące do niewielkiego obszaru szczytowego na wysokości 168 metrów n.p.m. Ich ukształtowanie w decydujący sposób wpłynęło na kształt obwarowań osady, składających się z czterech odrębnych obwodów: centralnego, owalnego w planie wału na szczycie, zachodniego podgrodzia zajmującego środkowy taras nad trzema kolejnymi wałami na zachodnim zboczu, nieregularnego podgrodzia u podnóża wzgórza po stronie wschodniej oraz najrozleglejszego podgrodzia na południu. Wybór lokalizacji wykorzystującej skaliste wychodnie świadczył o tym, że głównym wymogiem nie była duża powierzchnia, ale potrzeba zapewnienia mniejszych, zamkniętych przestrzeni, z możliwością ograniczenia dostępu dla przybywających w miarę pokonywania wzniesienia.
Najwyżej położone, centralnie usytuowane obwałowania ogradzały rdzeń osady mierzący 35 metrów z północy na południe i 22 metry poprzecznie, obejmując około 0,07 ha na kulminacji wzgórza. Wał podążał za krawędzią stromego załamania zbocza, definiując obszar szczytowy i tworząc niemal całkowicie owalny w planie obwód, chroniony stromymi klifami na północnym – wschodzie, wschodzie i południu. Wał składał się z wewnętrznego i zewnętrznego kamiennego oblicowania oraz rdzenia z gruzu o grubości co najmniej 3,4 do 4 metrów. Być może w koronie zwieńczony był palisadą lub inną formą przedpiersia chroniącego obrońców. Brama znajdowała się w miejscu szczeliny na północy, podczas gdy mała przerwa w obwałowaniach na południowo – zachodniej krawędzi była drugim, a być może pomocniczym wejściem. Obie bramy prowadziły do zachodniego podgrodzia poniżej, pierwsze przez dramatyczne, lejkowate podejście między obwałowaniami zachodnimi i centralnymi, drugie bardziej bezpośrednio. Wnętrze składało się z dwóch tarasów skalnych: górnego na zachodzie, tworzącego sam szczyt wzgórza, obejmującego skalne wychodnie, oraz dolnego, pokrytego ziemią, we wschodniej części obwodu. Znaczącym punktem orientacyjnym był masywny głaz narzutowy w północnej część dolnego tarasu, położony na odsłoniętej skale w pobliżu północnej bramy. Bez rozległej pokrywy drzew, pierwotnie rozciągać się stamtąd musiał rozległy panoramiczny widok.
Podgrodzie zachodnie zajmowało teren o powierzchni około 0,09 ha, jakieś 15 metrów poniżej kulminacji wzniesienia. Długość tamtejszych obwałowań wynosiła 55 metrów z północnego – wschodu na południowy – zachód i 45 metrów w poprzek. Nie tworzyły one pełnego obwodu, gdyż na odcinku północno – wschodnim sąsiadowały z wałem środkowej części osady. Trzy kolejne wały o kamiennym licu i rdzeniu z gruzu oraz ziemi, podążały za konturami stromego zachodniego zbocza, prawdopodobnie tworząc duży, lejowaty układ w umocnieniach, stanowiący wejście prowadzące do ewentualnego wyłomu w wale po północno – zachodniej stronie zachodniego podgrodzia (osłonięty przez wewnętrzną ścianę wału zachodniego podgrodzia i zabezpieczony skałą oraz wałem rdzenia osady po wschodniej stronie). Inny możliwy wyłom w wale, wskazywałby na drugą bramę po stronie południowej. Aż trzy linie wałów zbudowane w miejscu chronionym stromymi zboczami, mogły mieć na celu przede wszystkim zwiększenie oddziaływania wizualnego od strony rzeki i od strony podejścia północnego, a nie wyłącznie służyć obronności.
Obwarowania wschodniego podgrodzia były najbardziej nieregularne w planie, utworzone z solidnego wału kamienno – ziemnego, który rozciągał się od podnóża stromych skał, około 18 metrów poniżej wału centralnej części osady. Obwałowania w planie tworzyły kształt nieco zbliżony do litery D i nie zakreślały pełnego obwodu, stykając się od zachodu z klifami (wschodnia linia wału biegła wzdłuż załamania zbocza nad przełęczą, a następnie ostro zakręcała z obu stron, by dotrzeć do podnóża klifów). Obejmowały około 0,31 ha bardzo nierównego, nachylonego terenu z licznymi małymi wychodniami skalnymi i dużymi głazami.
Najniższej położone i największe podgrodzie obejmowało znaczną część pochyłego tarasu na południu, około 30 metrów poniżej szczytu wzgórza. Miało kształt zbliżony do okręgu, zajmującego obszar 1,38 ha, rozciągający się w linii zakrzywionej od klifów poniżej końców zachodnich wałów i podążającego za załamaniem zbocza, gdzie wykorzystywało skaliste wychodnie i skarpy na południe i wschód od tarasu, zanim powróciło na południowy – wschód, poniżej południowego krańca wschodniego podgrodzia. Ochronę podgrodzia południowego stanowił prosty kamienno – ziemny wał, na kilku odcinkach wykorzystujących skaliste klify.
Wnętrze owalnej cytadeli osady dysponowało ograniczoną powierzchnią użytkową, ze względu na podział na dwie części o różnych poziomach. Była ona wystarczająco duża, aby pomieścić maksymalnie dwa lub trzy budynki, choć potwierdzono istnienie tylko jednego. Jakaś budowla znajdowała się także na dużym głazie narzutowym, w którym wywiercono cztery otwory. Jego dominująca nad bramą bryła mogła odgrywać istotną, a nawet symboliczną rolę w ceremoniach lub zgromadzeniach, być może związanych z utrzymywaniem władzy politycznej. Osadzona w otworach konstrukcja mogła podtrzymywać dekorację lub nadbudowę podium, z której przemawiano do ograniczonego grona (widok z podgrodzi był blokowany przez naturalną topografię i wał). Centralne położenie i bardzo ograniczony dostęp do cytadeli sugerowałyby, że mieszkała lub pracowała w nim tylko wybrana grupa. Wnętrze zachodniego podgrodzia było większe i składało się z dwóch części: południowej, obejmującej co najmniej jeden budynek, a także północnej, pełniącej funkcję dziedzińca wejściowego. Nierówny teren podgrodzia wschodniego mógł być przeznaczony na zabudowę przemysłową związaną z obróbką żelaza. Każde stanowisko mogło być oddzielone od sąsiedniego skalnymi wychodniami lub osuniętymi głazami i znajdować się w znacznej odległości od głównych obszarów mieszkalnych. Południowe podgrodzie było znacznie bardziej odpowiednie do zamieszkiwania, chociaż mogło równie dobrze służyć jako zagroda dla bydła.
Budowle mieszkalne Piktów charakteryzowały się różnorodnością architektoniczną, bez jednej tradycji budowlanej lub stylu, ale cechowały się formami prostokątnymi i odejściem od typowego domu okrągłego z epoki żelaza. Dom wzniesiony w obrębie wału rdzenia osady miał prawdopodobnie rzut zbliżony do prostokąta o 5-6 metrach szerokości i co najmniej 8 metrach długości, z paleniskiem leżącym na osi. Wzniesiony został z drewna i torfu, lecz w jego konstrukcji wykorzystane były także co najmniej dwa kamienie czopowe (ang. pivot stones), czyli głazy ze żłobieniami, w których osadzano metalowy lub drewniany czop stanowiący oś obrotu. Ponadto kamieniami obciążano strzechę dachu, zabezpieczając ją przed porywistymi wiatrami. Dom zapewne służył do celów mieszkalnych, jako biesiadna aula, czy codzienne miejsce pracy, w którym konserwowano narzędzia i przędzono.
Stan obecny
Teren wczesnośredniowiecznej osady Dunkeld, zwanej dziś także od nazwy wzgórza Królewską Siedzibą (ang. King’s Seat), jest obecnie w dużej części porośnięty lasem. Pośród drzew dojrzeć można ziemne nasypy dawnych obwałowań, sięgające w najwyższych partiach około jednego metra wysokości. Ciekawie prezentuje się masywny narzutowy eratyk na terenie dawnego rdzenia osady, w którym znajdują się cztery okrągłe otwory wywiercone po bliżej nieznanej konstrukcji, ale są to jedyne elementy wczesnośredniowiecznej zabudowy, jakie pozostały na powierzchni terenu. Wstęp na szczyt wzgórza jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Foster S. Picts, Gaels and Scots, London 1997.
Heald A., MacIver C., Strachan D., King’s Seat, Dunkeld: Excavations of a Royal Centre of the Southern Picts, 2017-21, Bicester 2025.
Macgregor L.J., Oram J., Atholl and Gowrie, North Perthshire. A Historical Guide, Edinburgh 2000.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland, South-East Perth: an archaeological landscape, Edinburgh 1994.