Historia
Ufortyfikowane osiedle na wzgórzu Dundurn wzniesione zostało około 500-600 roku n.e. Zbudowano je w regionie Strathearn, będącym głównym szlakiem komunikacyjnym pomiędzy iroszkockim królestwem Dál Riata, a południowymi ziemiami plemion piktyjskich. Warowna przygraniczna osada chroniła dojście do głębiej położonych, żyźniejszych terytoriów, stanowić więc mogła siedzibę Piktów, albo iroszkotów z Dál Riaty lub ewentualnie Brytów z królestwa Strathclyde. Niewykluczone, że czasowo w różnych okresach czasu wpływ na Dundurn mogli mieć przedstawiciele wszystkich tych narodów.
Przekazy pisemne wspomniały o oblężeniu i zdobyciu Dundurn w 683 roku („Obsesio Duin Att et obsessio Duin Duirn”). Mnich spisujący roczniki ulsterskie, na bazie roczników skompilowanych pierwotnie w klasztorze na wyspie Iona, nie podał jednak kto był najeźdźcą, a kto się bronił, nie odnotowano także przyczyn konfliktu. Hipotetycznie przyjmuje się jedynie, iż najeźdźcami byli Szkoci z Dál Riata, a walki były efektem większego konfliktu, gdyż w tym samym roku zaatakowana została także warowna osada Dunadd. Samo wspomnienie o Dundurn na odległej wyspie Ionie, wskazywałoby na duże znaczenie osady u schyłku VII wieku.
Pod koniec VII wieku lub w początkach VIII stulecia, prawdopodobnie na skutek zniszczeń poniesionych w 683 roku, obwarowania Dundurn zostały przebudowane. Wzniesiono wówczas kamienno – drewniane obwałowania tak zwanej cytadeli na szczycie wzgórza. Kolejny etap przebudowy wiązał się z ich odbudową oraz powiększeniem osady o kilka ufortyfikowanych podgrodzi. Miało to miejsce w przeciągu VIII wieku. W takim kształcie Dundurn funkcjonowało do około końca IX stulecia, gdyż jeszcze w 889 roku na jego terenie umrzeć miał król Girg, syn Dungala. Utrata znaczenia osady związana była zapewne z połączeniem królestwa szkockiego i piktyjskiego w jeden organizm państwowy. Do opuszczenia Dundurn doszło około przełomu X i XI wieku.
Architektura
Dundurn wzniesiono na wyniosłym, skalistym wzgórzu, usytuowanym w południowej części doliny Earn, górującym około 60 metrami nad korytem rzeki i blokującym drogę do żyznych ziem uprawnych na wschodzie. Po stronie południowej i wschodniej u stóp wzniesienia przepływał strumień Allt Ghoinean, wpadający do Earn na północnym – wschodzie. Jedyna droga dojazdowa do osady prowadzić mogła od strony północno – zachodniej, gdyż od południa i wschodu urwiska były zbyt nieprzystępne, a wspinanie się od północy było wręcz niemożliwe. W najwyższej części wzgórze uformowane było w owalną skałę, otoczoną niższymi tarasami ze stromymi stokami.
Najstarsza część osady miała w planie kształt zbliżony do trójkąta o 90 metrowym najdłuższym boku. Jej północna część chroniona była prawie pionową skarpą, wschodni i południowy bok opadały stromymi zboczami, zaś zachodnia część stanowiła najłagodniejsze podejście. Około przełomu VII i VIII wieku utworzono tak zwaną cytadelę, zajmującą skaliste wywyższenie pośrodku starszego obwodu obronnego, usytuowaną w najwyżej partii wzgórza. Ponadto w VIII wieku utworzono cztery lub pięć dolnych dziedzińców. Zewnętrzną linię obrony stanowił mur dziedzińca północno – zachodniego, flankowanego z górnych tarasów. Dalej droga podążała zgodnie z ruchem wskazówek zegara dokoła i wzwyż góry, przekraczając kolejne obwarowane dziedzińce, przy czym każdy z nich zabezpieczony był przez wyższe partie wzniesienia. Cechą charakterystyczną było to, że obwałowania nie łączyły się z centralną cytadelą, ale ogradzały fragmenty obszaru, wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu na trasie drogi dojazdowej na szczyt.
Początkowo, do około początku VII wieku, fortyfikacje górnej części wzniesienia były wyłącznie konstrukcji drewnianej. Składały się z ustawianych pionowo solidnych dębowych słupów, dość prymitywnie łączonych poprzez osadzanie w poziomych deskach o szerokości około 30 cm, które same umieszczano w wykutych w skale rowkach. Do mocowania desek nie wykorzystywano jeszcze gwoździ, a jedynie drewniane kołki. W podobnej technice prowadzono w późniejszych latach VII wieku naprawy palisady (lub budowę nowych odcinków). Po całkowitym zniszczeniu palisady i zsunięciu jej pozostałości w dół wzgórza, pod koniec VII stulecia lub w VIII wieku, obwarowania zastąpiono na skalistej kulminacji tak zwaną cytadelą z wałem kamienno – drewnianym. Jego przód opierał się na poziomo kładzionych belkach, osadzonych w rowkach wykutych w skale. Tył przymocowywano do szczelin utworzonych w litej skale. Rdzeń wału wzmacniał drewniany ruszt ze zbijanych pod kątem prostym desek, kładzionych horyzontalnie pomiędzy warstwami piasku i gruzu. Całkowita szerokość wału wynosiła od 3,5 do 4 metrów, a wysokość co najmniej 2 metry. Możliwe, że korona od frontu zwieńczona była wiklinowym przedpiersiem, natomiast tył był równy poziomem z dziedzińcem. Najpóźniej na przełomie IX i X wieku, na zniszczonych i obsuniętych pozostałościach obwałowań starszej fazy, z kamiennego gruzu wzniesiono masywniejszy wał o grubości około 4 metrów. Jeśli do jego wzmacniania używane było drewno, to bez wykorzystywania gwoździ.
Wewnątrz obwarowań z VIII wieku, teren skalistego spłaszczenia szczytu nadającego się pod zabudowę, zajmował obszar jedynie około 25 x 18 metrów. Oprócz studni, czy też kamiennego zbiornika na wodę, umieszczonego w północno – zachodnim narożniku dziedzińca, najpewniej znajdowały się tam zabudowania mieszkalne plemiennej elity. Z racji ograniczonej przestrzeni musiały one znajdować się tuż przy obwałowaniach. Przynajmniej część z nich miała konstrukcję słupową. Być może w późniejszym okresie budowano też solidniejsze konstrukcje na kamiennych podmurówkach, w tym popularne dla społeczności celtyckich okrągłe w planie domostwa o niskich ścianach i wysokimi dachach. Dolne podgrodzia raczej nie mieściły zabudowań mieszkalno – gospodarczych, lecz służyły głównie celom obronnym i refugialnym. Okresowo mogły też na nich biwakować oddziały zbrojnych lub mogły być chronione stada zwierząt hodowlanych.
Obwałowania tarasu pod cytadelą, przypuszczalnie wzniesione w VIII wieku, miały formę masywnej konstrukcji o około 8 metrach grubości i minimalnej wysokości od strony czołowej wynoszącej 4 metry. Rdzeń wału stanowił nieskonsolidowany piarg, w dużej mierze złożony z zaokrąglonych głazów. Czoło i tył obwarowań wzmocnione były piaskowcem o formie wąskich i podłużnych płyt, układanych bez przewiązania zaprawą na sobie i na najniższej warstwie głazów. Te ostatnie nie były osadzone na skalnym podłożu, ale jedynie wkopane w ziemię wzgórza. Nieodpowiednie fundamenty i nachylenie stoku wielkości 20 stopni, w połączeniu z działaniem spływającej wody deszczowej oraz ogromnym ciężarem całej konstrukcji, prowadzić musiało do problemów ze statyką i ostatecznie do zawalenia się całego czołowego wzmocnienia. Przypuszczalnie podobną formę miały obwałowania pozostałych dolnych członów osady.
Stan obecny
Dundurn dzisiaj to przede wszystkim majestatyczne wzgórze, usytuowane w odludnej części Szkocji, blisko parku narodowego Loch Lamond. Co prawda dawne obwarowania to obecnie w najlepszych przypadkach zwałowiska kamieni, jednak wygląd dawnej osady pozwala wyobrazić sobie nie zmienione w większym stopniu od czasów wczesnego średniowiecza ukształtowanie terenu. Wstęp na teren wzgórza jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Alcock L, Driscoll S., Reconnaissance excavations on Early Historic fortifications and other royal sites in Scotland, 1974-84: 3, Excavations at Dundurn, Strathern, Perthshire, 1976-77, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 119/1989.
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Hinckley Z., Defining Early Medieval Nuclear Hillforts: A Case Study of Perth and Kinross and Fife, Aberdeen 2018.
Konstam A., Strongholds of the Picts, Oxford 2010.