Historia
Początki zabudowy sakralnej w Dunblane sięgały VIII-IX wieku, ale pierwsza katedra wzniesiona została około połowy XII wieku, kiedy to Dunblane ustanowione zostało przez króla Dawida I siedzibą biskupstwa. Powstała wówczas romańska budowla, która dość szybko została gruntownie przebudowana w czasach biskupa Clementa, pomiędzy 1233 a 1258 rokiem. Clement prawdopodobnie na początku swego urzędowania zastał jedynie niewysoką wieżę oraz nieukończony kościół, który postanowił rozebrać, by zwolnić miejsce dla dużo większej i ambitniejszej budowli. Aby to osiągnąć musiał wpierw przeorganizować ubogie biskupstwo i zapewnić mu dochody. W 1237 roku papież upoważnił biskupów Glasgow i Dunkeld do wspomożenia kadrowego Dunblane, gdyż po objęciu diecezji Clement skarżył się papieżowi, iż w katedrze służył tylko jeden miejscowy ksiądz. Biskupi mieli również pomóc w rozwiązaniu sporu Dunblane z earlem Monteith, który wysuwał pewne roszczenia majątkowe. Ponadto budowę katedry bezpośrednio wspomóc miała jedna czwarta dochodów z dziesięcin ze wszystkich kościołów biskupstwa.
Prace budowlane nad wczesnogotycką katedrą rozpoczęto dość nietypowo od kapitularza i zakrystii, a następnie przystąpiono do wznoszenia korpusu nawowego. Wynikało to zapewne z użytkowania w czasie budowy starszego, romańskiego prezbiterium, rozebranego dopiero po ukończeniu trzech naw, gdy przystąpiono do wznoszenia nowego, większego prezbiterium (ewentualnie wczesnogotyckie prezbiterium wniesiono wraz z kapitularzem, ale po ukończeniu korpusu uznano je za nieadekwatne i gruntownie przebudowano). Główne prace budowlane ukończone zostały przy katedrze do chwili śmierci biskupa Clementa w 1258 roku. Ostatecznie całość katedry wykończono najpewniej w czasach biskupa Roberta de Prebenda, urzędującego w latach 1259-1284. Ostatnie modyfikacje budowlane miały miejsce w okresie rządów trzech biskupów z rodu Chisholm, kierujących diecezją od końca XV wieku. James Chisholm między 1487 a 1526 rokiem podwyższył romańską wieżę i przebudował przedpiersia murów obwodowych. Ufundował także na początku XVI wieku późnogotyckie stalle chórowe. Urzędujący w latach 1526-1565 William Chisholm utworzył natomiast kaplicę w zachodniej części nawy północnej.
Kościół św. Blaana i Wawrzyńca pełnił funkcje katedralne do czasu zwycięstwa szkockiej reformacji w 1560 roku. Już rok wcześniej earl Argyll nakazał oczyścić budynek z wyposażenia uznanego za bałwochwalcze, a w 1562 roku przy katedrze działał duchowny protestancki. W nowym wyznaniu zmieniły się potrzeby kultu, dla którego wykorzystywano jedynie dawne prezbiterium kościoła, zdegradowanego do funkcji parafialnej. Opuszczony korpus nawowy popadł szybko w zaniedbanie i przez kolejne trzysta lat pozostawał porzuconą częściową ruiną. Jedynie w 1622 roku przęsła nawy południowej na wschód od wieży wykorzystywano do celów pogrzebowych, ale w tym samym roku korpus miał już nie mieć większości zadaszenia.
Pierwsze poważniejsze nowożytne prace remontowe kościoła, niestety nie poprzedzone naukowymi badaniami, przeprowadzono w latach 1816-1819 pod nadzorem Jamesa Gillespie Grahama. Między innymi wstawiono wówczas nowe maswerki w okna prezbiterium i podniesiono poziom jego posadzki. Następnie między 1860 a 1862 rokiem wymieniono więźbę dachową prezbiterium i kapitularza, która do tego momentu mogła być średniowieczna. W latach 1866-1868 odnowiono wieżę i jej iglicę, już jednak w 1873 roku prezbiterium znów miało się znajdować w złym stanie, co wymusiło kolejne prace remontowe. W okresie tym w ruinie nadal pozostawał cały korpus nawowy. Dopiero pod koniec XIX wieku, gdy kościół zaczął być zbyt mały dla miejscowej społeczności, podjęto decyzję o jego odbudowie. Prace przeprowadzone pod nadzorem sir Roberta Rowanda Andersona w latach 1889-1893, doprowadziły do przywrócenia świetności zachodniej części kościoła i nadania bardziej autentycznego wyglądu prezbiterium, poprzez usunięcie zmian z początku XIX wieku.
Architektura
Katedrę usytuowano na wysokim, wschodnim brzegu rzeki Allan, pośrodku miasta. W XIII wieku uzyskała formę monumentalnego kościoła o typie bazyliki, składającego się z trójnawowego, bardzo długiego, gdyż ośmioprzęsłowego korpusu nawowego oraz wzniesionego na planie prostokąta, także wydłużonego, sześcioprzęsłowego prezbiterium po stronie wschodniej. Do północnej ściany prezbiterium przystawiona została niewiele krótsza, pięcioprzęsłowa zakrystia z kapitularzem oraz ze skarbcem i kaplicą na piętrze, zaś po południowej stronie korpusu, na wysokości piątego przęsła od zachodu, wkomponowano starszą czworoboczną wieżę z XII wieku, co nadało układowi katedry unikalnego, częściowo niesymetrycznego w planie charakteru (zapewne z powodu konieczności dostawienia wieży do inaczej zorientowanego kościoła wczesnogotyckiego, uzyskała ona pozycję pod niewielkim kątem w stosunku do ściany nawy południowej i do osi wzdłużnej całej budowli). Romańską wieżę podwyższono w XIII wieku o dwie kondygnacje. Dodatkowo tuż obok niej, po wschodniej stronie utworzono kruchtę wejściową.
Wieża zbudowana została z czerwonego piaskowca na rzucie kwadratu o bokach długości 6,7 metra. Poszczególne kondygnacje rozdzielone zostały prostymi gzymsami kordonowymi i rozświetlone niedużymi, wąskimi otworami okiennymi. Jedynie przeźrocza na czwartej kondygnacji były nieco większe, półokrągłe, przedzielone środkowym słupkiem z kostkowym kapitelem. Duże, ostrołukowe okna przepruto także w dwóch piętrach gotyckich, zapewne by uczynić dźwięk dzwonów bardziej donośnym. Około początku XVI wieku przebudowano zwieńczenie wieży na podobieństwo świeckich wież mieszkalnych, wznosząc przedpiersie z krenelażem, osadzone na wystających z lica muru wspornikach, przechodzące w narożnikach w obłe bartyzany. Wewnątrz przyziemie wieży przykryte zostało ostrołucznym sklepieniem kolebkowym z mocno fazowanymi żebrami i skomunikowane z wyższymi kondygnacjami za pomocą spiralnej klatki schodowej umieszczonej w narożniku południowo – zachodnim. W ścianie wschodniej utworzono wnękę ołtarzową, dekorowaną podobnie jak gzyms wieży kościoła w Muthill. Wejście utworzono po stronie północnej, około metr nad posadzką nawy bocznej, gdyż pierwotnie wieża prawdopodobnie była wolnostojąca (nie odnaleziono żadnych śladów wcześniejszych, romańskich zabudowań do niej dostawionych).
Korpus nawowy od strony zewnętrznej opięty został gzymsem cokołowym, gzymsem podokiennym i gzymsami koronującymi. Mury podparto uskokowymi przyporami, z których dwie najmasywniejsze wyróżniły zachodnią fasadę kościoła. W środku nie były one pełne. Północna pomieściła wewnątrz okrągłą klatkę schodową, południowa natomiast małą kaplicę św. Klemensa. Pomiędzy zachodnimi przyporami utworzono główne procesyjne wejście do katedry, umieszczone w bogato profilowanym portalu, flankowanym przez dwie wnęki z podwójnymi zamknięciami: trójlistnymi i ostrołukowymi. Dodatkowe wejście w prosto fazowanym, ostrołucznym portalu umieszczono w drugim przęśle od zachodu w nawie południowej i w nieco bardziej okazałym, bogato profilowanym portalu w trzecim przęśle od zachodu w nawie północnej. Czwarty portal do korpusu wiódł przez wspomnianą powyżej kruchtę po wschodniej stronie wieży.
Otwory okienne ścian wzdłużnych nawy głównej w większości uzyskały formy ostrołuczne, profilowane, dwudzielne, z czterolistnymi maswerkami pod archiwoltami i dwoma lancetami. Utworzono też okna jednodzielne bez maswerków, osadzone głównie w przęsłach wschodnich, a także po jednym w przęśle zachodnim. W nawach bocznych zastosowano otwory lancetowate, zgrupowane po cztery w półkoliście zamkniętych wnękach. Wyjątkowo potraktowano ścianę zachodnią kościoła, przeprutą trzema bardzo wysokimi i wąskimi oknami dwudzielnymi, z których środkowe utworzono nieco szersze od pozostałych. Ponadto środkowe okno wyróżniono maswerkiem pięciolistym nad dwoma lancetami, w kontrze do bocznych czteroliści nad dwoma lancetami. Nad nimi w płaszczyźnie trójkątnego szczytu przepruto migdałowaty okulus (łac. vesica piscis), ujęty obramieniem z płaskorzeźbionymi liśćmi.
Wewnątrz korpus nawowy uzyskał 39,3 metra długości oraz 17,4 metra szerokości. Rozdzielono go na osiem przęseł, przy czym cztery wschodnie otrzymały mniejszą o około 0,6 metra szerokość niż przęsła zachodnie. Bogato profilowane arkady międzynawowe zbudowano wyższe niż nawy boczne. Podparto je siedmioma parami filarów, które w narożach ujęto masywnymi półwałkami, a smuklejszymi półwałkami pośrodku każdej strony filara, flankowanymi przez czworoboczne ryzality. Clerestorium utworzono z dwóch ścian: zewnętrznej i wewnętrznej, pomiędzy którymi poprowadzona została wąska galeria. Ścianę zewnętrzną przepruto wspomnianymi powyżej parami okien w każdym przęśle. O wiele bardziej wyszukany kształt nadano otworom nawy głównej w elewacji wewnętrznej. Tam każde przeźrocze osadzono w profilowanym ostrołuku opadającym na kolumienki z kielichowatymi głowicami i wczesnogotyckimi bazami. Co ciekawe galerię po wewnętrznej stronie okien umieszczono nie tylko przy ścianach wzdłużnych, ale i od zachodu, gdzie w stronę nawy głównej zwrócono trzy bardzo wysokie przeźrocza z dwudzielnymi maswerkami nawiązującymi do maswerków okien fasady. Co więcej galeria objęła ścianę wschodnią nawy głównej, wspinając się nad arkadę tęczy ku dwóm przeźroczom.
Korpusu nawowy przykryty został drewnianą, otwartą na wnętrze więźbą dachową. Prawdopodobnie początkowo planowano zasklepić nawy boczne (ślady wyprowadzenia żeber we wschodniej części nawy południowej przy górnej części okna), ale ostatecznie zrezygnowano ze sklepień na rzecz wyższych arkad międzynawowych. Kamiennym sklepieniem zwieńczona została w zachodniej części kościoła jedynie południowa kruchta, mały przedsionek przy północno – zachodniej klatce schodowej oraz równie mała kaplica w szkarpie południowo – zachodniej. Zapewne drewnianej konstrukcji była przegroda lektorium, ustawiona przed arkadą tęczy i stallami kanoników, tradycyjnie oddzielająca część dostępną dla świeckich od części przeznaczonej dla kleru. Otwory w murze nad arkadą tęczy mogły być przeznaczone do przymocowywania belki tęczowej lub krucyfiksu.
Prezbiterium o wymiarach w planie 24,7 x 8,5 metra otrzymało niewiele mniejszą wysokość niż korpus nawowy, choć być może pierwotnie planowane było jako mniej okazałe założenie. Świadczyłyby o tym dwa okna ponad łukiem tęczowym, początkowo przeszklone lub przygotowane do przeszklenia jako wschodnie okna nawy, później wciągnięte do wnętrza jako przeźrocza między nawą i prezbiterium. Zewnętrzne elewacje prezbiterium wzmocniły wysokie, zwieńczone sterczynami przypory, o wyjątkowo okazałych formach w narożnikach wschodnich, w których przypominały smukłe wieżyczki (górne partie przypór prawdopodobnie przekształcono w czasie późnogotyckiej przebudowy). Prawie całą przestrzeń muru powyżej gzymsu kapnikowego po stronie południowej i wschodniej przepruto, w celu wstawienia olbrzymich ostrołukowych okien, po jednym w każdym przęśle w ścianie południowej i trzema w ścianie wschodniej, gdzie jedno monumentalne czterodzielne okno ostrołukowe oflankowały dwa niższe i węższe otwory lancetowate. Dzięki temu wnętrze prezbiterium było bardzo dobrze oświetlone, tym bardziej, iż nawet w ścianie zachodniej, powyżej łuku tęczowego pozostawiono wspomniane dwa ostrołukowe przeźrocza.
Wczesnogotyckie elewacje kapitularza i zakrystii wzmocnione zostały prostymi i płaskimi przyporami, pomiędzy którymi na poziomie przyziemia przepruto triady lancetowatych otworów ujętych w większe wnęki zamknięte odcinkowymi i ostrołukowymi archiwoltami. Nad nimi poprowadzono odpowiednio zagięty gzyms okapowy, przerwany przez przypory. Piętro zakrystii rozświetlały dużo mniejsze, pogrupowane parami ostrołukowe okienka. Wnętrze przyziemia przykryto sklepieniem krzyżowym z żebrami spiętymi okazałymi, rzeźbionymi zwornikami i opadającymi na pół-ośmioboczne przyścienne filary. Z nieznanych powodów półfilary północne utworzono smuklejsze, oparte na bazach z cokołami, natomiast południowe masywniejsze, z samymi cokołami. Na piętro wiodła cylindryczna klatka schodowa osadzona w grubości muru zachodniego, dostępna zarówno z zakrystii jak i nawy północnej. Cechą charakterystyczną północnego aneksu było jego całkowite odcięcie od prezbiterium solidnym murem, przez który nie przepruto wewnątrz żadnego otworu, poza pojedynczym portalem o ostrołukowej arkadzie z trójliściem w nadprożu. Być może początkowo, przed ukończeniem pozostałych części kościoła, aneks północny służył jako tymczasowa świątynia.
Stan obecny
Katedra w Dunblane uchodzi dziś, obok katedry w Glasgow, za najbardziej kompletną i najlepiej zachowaną XIII-wieczną monumentalną budowlę sakralną na terenie Szkocji. Ze starszej świątyni romańskiej przetrwały jedynie cztery dolne kondygnacje czworobocznej wieży, pozostała natomiast część to efekt prac wczesnogotyckich z XIII wieku, nieco przekształconych w okresie późnego gotyku (zwieńczenia przypór prezbiterium, przedpiersie wieży i prezbiterium).
Długi okres zaniedbań sprawił, że w trakcie XIX-wiecznych remontów katedry, uzupełnień wymagała kamieniarka elewacji murów oraz arkad międzynawowych. Paradoksalnie jednak więcej zabytkowej substancji zachował porzucony przez lata korpus nawowy, niż użytkowane i zadaszone prezbiterium, poddawane większym nowożytnym ingerencjom budowlanym. Efektem XIX-wiecznych prac są obecne maswerki okienne, zwłaszcza po południowej i wschodniej stronie prezbiterium, szczyty i okna wschodnich przęseł obu naw bocznych, przekształcone na podobieństwo pseudotranseptu, czy otwory okienne w północnej ścianie prezbiterium, wtórnie przebite ponad dachem dawnego kapitularza. Współczesne, choć wzorowane na oryginalnym, jest skrajne okno kapitularza, które w 1873 roku zastąpiło nowożytny portal, a także sąsiedni komin kotłowni. Z końca XVI wieku pochodzą dwa wschodnie okna nawy północnej.
Choć jak na standardy europejskie kościół w Dunblane nie był bardzo wielką katedrą, to jej detale architektoniczne ukazały zdolności budowniczych, którzy przy ograniczonym budżecie i relatywnie prostymi środkami potrafili uzyskać okazałą budowlę. Jej surowa, w większości romańska wieża do dziś kontrastuje ze smukłą, przeprutą dużymi i licznymi oknami bryłą pozostałej części kościoła. Cennym, zachowanym do czasów współczesnych zabytkiem, są także drewniane stalle, wspaniały przykład późnośredniowiecznej misternej snycerki. Ponadto przetrwały grobowce dwóch biskupów z XIII wieku oraz XIII-wiecznego rycerza, prawdopodobnie earla Strathearn wraz z jego żoną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 2, Edinburgh 1887.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.