Historia
Broch Dun Dornaigil (zwany także Dornadilla) wzniesiony został, podobnie jak około pięćset innych budowli tego typu, w epoce żelaza, a konkretnie około I wieku p.n.e., przy czym był on jednym z brochów usytuowanych najgłębiej wewnątrz lądu. Była to budowla mieszkalno – obronna, wznoszona w relatywnie szybkim czasie w celu ochrony dobytku i życia członków klanu lub małego plemienia oraz z obawy przed uprowadzeniem i popadnięciem w niewolę. Zapewniała ona funkcję strażniczą (znaczna wysokość), względnie dobre warunki obronne przed nagłymi atakami mniejszych grup napastników (grube ognioodporne mury), nie była jednak przystosowana do odpierania długotrwałych oblężeń (rzadkie zaopatrzenie w źródła pitnej wody).
Dun Dornaigil wzniosła miejscowa celtycka lub piktyjska ludność, tworząca społeczność żyjącą głównie z wypasu bydła i owiec, mniejszych upraw rolniczych, rybołówstwa i polowań na dzikie zwierzęta. Jako że bydło stanowiło wówczas wyznacznik bogactwa, próba jego ochrony przed ciągłymi najazdami rabunkowymi mogła być jednym z impulsów do budowy charakterystycznych wież mieszkalnych. Na lokalizację brochów wpływać mogła także jakość pobliskich gleb, choć zdarzały się wieże umieszczone z dala od żyznych ziem, gdzie mieszkańcy mogli polegać na rybołówstwie, łowiectwie, zbieractwie, czy handlu wymiennym.
Broch Dun Dornaigil opuszczony został około I lub II wieku n.e., być może ze względu na postępujące wówczas zmiany społeczne, zmniejszenie zagrożenia najazdami lub modyfikację wymagań odnoszących się do wygody ówczesnych miejsc zamieszkiwania. Do porzucenia budowli przyczynić się również mogły szersze zmiany, jakie w środkowej i późnej epoce żelaza zachodziły w północnej części Szkocji, związane ze zmianami klimatycznymi i klęskami nieurodzaju, które doprowadziły do upadku ówczesnych społeczności.
Architektura
Broch Dun Dornaigil usytuowany został nad wschodnim, lekko pochyłym i wysokim na około 6 metrów brzegiem rzeki Strathmore, w miejscu jej ostrego zakola, przepływającego z podnóża zachodnich wzgórz ku wschodniej zalewowej równinie. Wieża wzniesiona została na planie zbliżonym do okręgu o zewnętrznej średnicy 14,5 metra, z nieobrobionych polnych kamieni układanych bez użycia zaprawy, lecz idealnie do siebie dopasowanych, z wypełnieniem co większych szczelin kamiennym gruzem. W górnych partiach średnica brocha zauważalnie się zwężała, nadając budowli charakterystyczny butelkowy kształt. Forma Dun Dornaigil a także jego usytuowanie na stoku wzgórza były bardzo podobne do Dun Carloway.
Gruby w przyziemiu na około 2,4 do 3,5 metra, mur brocha nie został przepruty żadnym otworem okiennym lub strzeleckim, a jedynie wejściem umieszczonym po stronie północno – wschodniej. Wyróżniało się ono nadprożem utworzonym z ogromnego głazu o kształcie zewnętrznej elewacji przypominającym trójkąt, długi u podstawy na 1,4 metra i wysoki na 0,9 metra. Korytarz wejściowy miał około 1 metra szerokości i pierwotnie zamykany był drzwiami. Prawdopodobnie w jego długości boczne przejście po stronie północnej prowadziło do małej komory w grubości muru obwodowego brocha, tradycyjnie uznawanej za pomieszczenie straży.
Wnętrze Dun Dornaigil o średnicy 8,2 metra pierwotnie na poziomie parteru mogło nie mieć galerii w grubości muru. Korytarze komunikacyjne w grubości muru obwodowego i mniejsze komory przeznaczone na spiżarnie znajdowały się na wysokości piętra. Główna, środkowa przestrzeń mogła być dzielona drewnianymi ściankami działowymi na mniejsze lokalności oraz stropami podtrzymywanymi przez słupy na kilka kondygnacji. Sposób zwieńczenia brocha mógł mieć formę drewnianej więźby dachowej, pokrytej strzechą nad całością budowli lub nad rodzajem dookolnego daszku pozostawiającego pośrodku otwór do wydobywania się dymu z paleniska.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego mury Dun Dornaigl zachowały się na większości obwodu jedynie do wysokości około 2,4-2,7 metra, za wyjątkiem fragmentu ściany w okolicy wejścia po stronie zachodniej, który dochodzi do 6,7 metra wysokości (według opisu z 1795 roku broch sięgał wówczas jeszcze 7,6 metra wysokości). Niestety wewnętrzna część tego odcinka muru uległa zawaleniu i jest dziś podtrzymywana przez współczesną przyporę. Co więcej wnętrze jest wciąż zagruzowane pozostałościami zawalonych ścian i niedostępne, w efekcie czego większość wewnętrznych elementów architektonicznych jest niewidoczna. Zabytek znajduje się pod opieką organizacji Historic Scotland, z inicjatywy której ustawiono w pobliżu tablice z opisem i rekonstrukcjami poglądowymi.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Second report and inventory of monuments and constructions in the county of Sutherland, Edinburgh 1911.
Young A., Brochs and duns, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, vol. 95, 1961-1962.