Historia
Ufortyfikowana osada Dun Deardail zbudowana została w epoce żelaza, około V wieku p.n.e., kiedy to po znacznym pogorszeniem klimatu, zapoczątkowanym około 1250 roku p.n.e., rozpoczął się najbardziej wilgotny okres z chłodnymi latami i zwiększonymi opadami deszczu, które zmusiły ówczesne społeczności do odejścia ze słabo odwodnionych i podatnych na podtopienia obszarów, wcześniej sprzyjających rolnictwu. Presja na lepiej zabezpieczone przed powodziami tereny oraz wzmożona konkurencja o zasoby, musiały prowadzić do napięć i konfliktów, skutkujących wzrostem liczby uzbrojenia, a także rozwojem osad obronnych.
Na obszarach północnej i zachodniej Brytanii w okresie funkcjonowania osady zamieszkiwały społeczności celtyckie. Większość ludności stanowili wówczas rolnicy i pasterze, prowadzący mieszaną gospodarkę opartą na zaspokojeniu własnych potrzeb (głównymi zwierzętami hodowlanymi było bydło i owce, hodowano również świnie, psy, małe konie i drób, uprawiano jęczmień, pszenicę, fasolę, groch i len). Nadwyżki produktów rolnych były prawdopodobnie oddawane przez rolników zmilitaryzowanej elicie plemiennej, która poprzez kontrolę, przechowywanie i redystrybucję tych nadwyżek wzmocniła dominującą pozycję.
Dun Deardail funkcjonowało przez około 100 do 350 lat, a więc maksymalnie do około II wiekiem p.n.e. Przez długi czas uważano, że osada została ponownie zasiedlona w okresie wczesnego średniowiecza, ale żaden z reliktów Dun Deardail nie potwierdził tego przypuszczenia. Osada zniszczona została na skutek ogromnego pożaru z epoki żelaza, który był tak silny i długotrwały, że doprowadził do częściowego zawalenia obwałowań i zeszkliwienia ich materiału budowlanego. Przyczyną podpalenia mógł być najazd i oblężenie, ale niewykluczone że obwarowania podpalili sami mieszkańcy po tym, gdy postanowili porzucić swą siedzibę. Ze względu na długotrwałość i intensywność pożaru, mniej prawdopodobne, by do zniszczenia doszło na skutek przypadkowego zaprószenia ognia lub podpalenia na skutek uderzenia pioruna.
Architektura
Dun Deardail zbudowano w południowej części wzniesienia, którego najwyższe i najbardziej strome zbocza opadały na wschodzie do doliny rzeki Nevis, płynącej u podnóża Bez Nevis, najwyższego szczytu na terenie Szkocji. Ponadto strome stoki zabezpieczały osadę od doliny po stronie zachodniej, a także od południa, w miejscu w którym przełęcz przecinająca górski grzbiet łączyła dwie wspomniane powyżej doliny. Najdogodniejsze podejście wiodło od północnego – zachodu, gdzie łagodniejsze zbocza opadały w dolinę. Obronność miejsca podnosiło otoczenie go przez obszary naturalnych torfowisk i bagien.
Osadę zbudowano na planie nieregularnego, gruszkowatego w planie kształtu, mierzącego około 46 metrów z północnego – wschodu na południowy – zachód i do 28 metrów szerokości w poprzek, ale z wyraźnym zwężeniem do około 15 metrów w najwyżej położonej części północno – wschodniej, która mogła pełnić rolę wyodrębnionej cytadeli z najważniejszymi budynkami mieszkalnymi. Brama znajdować się mogła w narożniku północno – zachodnim, przed najłagodniejszym zboczem. Przypuszczalnie była to jedynie przerwa w obwarowaniach, zamykana ryglowanymi wrotami, bez wysuniętych w przedpole zewnętrznych obwarowań.
Wał Dun Deardail miał ponad 4 metry szerokości u podstawy. Wzniesiono go z kamienia (lokalne wapienie-krzemiany, skały pelitowe i kwarcowe), od strony wewnętrznego i zewnętrznego lica układanego z dopasowanych do siebie, ale nie przewiązanych zaprawą bloków. Rdzeń wału składał się z nieregularnego kamienia i gruzu, a także przeplatających się belek, układanych zarówno poziomo, jak i pionowo. Usztywniały one całą konstrukcję i zapewniały większą stabilność, w pewnym stopniu niwelując brak zaprawy (według Julisza Cezara „murus gallicus”, dzięki naprzemiennym rzędom belek i kamieni, miał ogromne zalety pod względem użyteczności i obronności, gdyż kamień chronił przed ogniem, a drewno przed taranem). Korona wału prawdopodobnie zwieńczona była drewnianym przedpiersiem, przypuszczalnie o formie palisady, nad którą mogło nawet funkcjonować zadaszenie.
Około 110 metrów poniżej osady, po jej północnej stronie, wzdłuż krawędzi zbocza stanowiącego północną krawędź wzgórza, poprowadzony był półkolem zewnętrzny wał, zamykający dostęp do rodzaju obszernego podgrodzia obejmującego obszar o wymiarach co najmniej 1,7 ha. Raczej stanowiło ono miejsce gromadzenia i kontroli zwierząt hodowlanych lub było wysuniętą placówkę strażniczo – kontrolną przy zewnętrznej bramie, niż miało realne znaczenie obronne. Północny wał miał około 1,9 metra grubości.
Stan obecny
Obwarowania osady zachowały się do czasów współczesnych w formie porośniętych trawą niskich wałów, o maksymalnej wysokości dochodzącej do 2,5 metra. Wokół wałów dojrzeć można bryły zeszkliwionej skały, której część została przemieszczona z pierwotnego miejsca, a wiele bloków zawaliło się w dół zbocza. Zeszkliwiony budulec powstał na skutek ogromnego pożaru jaki zniszczył Dun Deardail. Kiedy podpalono kamienno – drewniany wał, temperatura ognia osiągnęła tak wysoki poziom, że jego konstrukcja stopiła się, wymieszała i po zawaleniu oraz ostygnięciu utworzyła duże bloki zlepionego kamienia. Ponieważ zeszkliwiony rdzeń znajdował się tylko w górnej części wału, mógł on zostać spowodowany zawaleniem się i spaleniem znacznej konstrukcji z drewna i strzechy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Birch S., Cook M., Engl R., Heald A., Humble J., Lumb J., Leevers C., Mclaren D., Dun Deardail Hillfort, Lochaber: Year 1 Archaeological Excavation Data Structure Report, [b.m.w.] 2016.
The Archaeology of Dun Deardail, red. M.Ritchie, Edinburgh 2018.