Historia
Dun Cromore zbudowany został w środkowej epoce żelaza, która na terenie Szkocji miała miejsce w ostatnich wiekach przed Chrystusem. Była to budowla mieszkalno – obronna, wzniesiona przez rodzinę, klan lub małe plemię w celu ochrony dobytku i życia oraz z obawy przed uprowadzeniem i popadnięciem w niewolę. Wzniosła go miejscowa celtycka ludność tworząca społeczność żyjącą głównie z wypasu bydła i owiec, mniejszych upraw rolniczych, rybołówstwa i polowań na dzikie zwierzęta. Jako że bydło stanowiło wówczas wyznacznik bogactwa, próba jego ochrony przed ciągłymi najazdami rabunkowymi mogła być jednym z impulsów do budowy charakterystycznych wież mieszkalnych. Zanik brochów na archipelagu Hebrydów, w tym wieży Dun Cromore, związany mógł być z przybyciem irlandzkich Szkotów na początku V wieku n.e., choć królestwo Dál Riata nie objęło swym zasięgiem wyspy Lewis. Kolejne zmiany ludnościowe miały tam miejsce dopiero w IX wieku, wraz z napływem osadników skandynawskich.
Architektura
Broch zbudowany został na małej i skalistej wyspie w zachodniej części jeziora Loch Cromore. Prawdopodobnie pierwotnie połączony był z lądem po stronie zachodniej, za pomocą kamiennej grobli o około 30 metrach długości. Jak wszystkie budowle tego typu, wzniesiony został z nieobrobionego polnego i łupanego kamienia, starannie układanego bez użycia zaprawy. Otrzymał w planie kształt owalu, zbliżonego do okręgu o zewnętrznej średnicy wahającej się od 13,6 do 15,9 metrów. Jego masywne mury były znacznie zróżnicowanej grubości, od co najmniej 2,1 metra do 3,3 metra po stronie północno – zachodniej.
Podobnie jak inne brochy, Dun Cromore zapewne nie posiadał żadnych okien ani otworów strzeleckich, być może jedynie w koronie muru funkcjonował chodnik obronny lub galeria ze stanowiskami dla straży. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu po stronie północno – zachodniej, w miejscu gdzie zaokrąglony w planie mur o grubości 1,4 metra, poprowadzony tuż przy brzegu jeziora, wydzielał przy wieży niewielki dziedzińczyk. Prawdopodobnie skomunikowany był on ze wspomnianą groblą. Wejście do wieży miało proste nadproże i około 1,1 metra szerokości, ale po około metrze korytarz rozszerzał się do około 1,5 metra.
Pierwotnie główna przestrzeń wewnątrz wieży prawdopodobnie poprzedzielana była drewnianymi ściankami działowymi, tworzącymi mniejsze izby mieszkalno – gospodarcze oraz przypuszczalnie przykryta drewnianym, podpartym słupami stropem tworzącym górną kondygnację. Tak jak w innych brochach, w grubości murów utworzone były wąskie korytarze – galerie oraz małe komory. Dwie z nich połączone były z korytarzem wejściowym od północy i południa, z których ta ostatnia miała wymiary około 3,6 x 0,9 metra. Galerie były jeszcze węższe, na poziomie przyziemia o szerokości około 0,6 metra. Kamienne przykrycie południowej galerii stanowiło zarazem podłogę galerii wyższego poziomu. W południowo – wschodniej części mogły mieścić się schody wiodące na górne kondygnacje (według XIX-wiecznych opisów miały one mieć co najmniej 17 stopni).
Stan obecny
Mury obwodowe wieży zachowały się do czasów współczesnych do maksymalnej wysokości dochodzącej do nieco ponad 3,5 metrów, jednak znajdują się w złym stanie – rozsypujące się ściany otoczone są gruzem z zawalonych partii i porośnięte roślinnością. W szczątkowej formie widoczny jest również mur otaczający dziedzińczyk przy brochu, podobnie jak sama wieża wyrastający wprost z wód jeziora. Dostęp do zabytku sucha nogą nie jest możliwy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.