Historia
Dun Ardtreck wzniesione zostało w epoce żelaza, około II-I wieku p.n.e. Była to budowla mieszkalno – obronna, utworzona w relatywnie szybkim czasie, w celu ochrony dobytku i życia członków klanu lub małego plemienia oraz z obawy przed uprowadzeniem i popadnięciem w niewolę. Zbudowała go miejscowa celtycka ludność, tworząca społeczność żyjącą głównie z wypasu bydła i owiec, mniejszych upraw rolniczych, rybołówstwa i polowań na dzikie zwierzęta. Zapewniał on względnie dobre warunki obronne przed nagłymi atakami mniejszych grup napastników, nie był jednak przystosowany do odpierania długotrwałych oblężeń.
Pierwszy etap funkcjonowania Dun Ardtreck zakończony został z nieznanych przyczyn, być może na skutek dobrowolnego opuszczenia budynku. Po przerwie w użytkowaniu został on jednak ponownie zamieszkany około końca I wieku n.e. lub połowy II wieku n.e. i nieznacznie przebudowany, czy też odnowiony, choć zapewne nie do swego pierwotnego wyglądu, a w nieco skromniejszej formie (między innymi wzniesiono wówczas rampę ułatwiającą dostanie się do budowli). Mniejsza miąższośc nawarstwień kulturowych wskazywałaby, że był mniej intensywnie lub krótko zamieszkiwany, albo cyklicznie oczyszczany. Ślady ognia wskazywałyby, iż koniec drugiej fazy budowli nastąpić mógł w gwałtownych okolicznościach.
Ślady aktywności z okresu późnej epoki żelaza wskazywałyby, że także w tamtym czasie Dun Ardtreck mogło być przejściowo zamieszkiwane. Na stanowisku pozostawiono wówczas liczne przedmioty wykonane z żelaza (ostrza noży i siekier, gwoździe) oraz ceramikę. Częściowo przebudowano też dun w związku ze zniszczeniami z poprzedniej fazy i koniecznością ustabilizowania konstrukcji oraz ponownego przystosowania do funkcji mieszkalnej. Trzecia faza zamieszkiwania starej budowli trwała prawdopodobnie do około VI-VII wieku n.e.
Architektura
Dun Ardtreck zbudowany został w zachodniej części wyspy Skye, na nadmorskim klifie o wysokości 15-21 metrów, usytuowanym w północnej części półwyspu. Od reszty pokrytego wrzosowiskami trenu, skaliste wzniesienie na którym wzniesiono obwarowania, oddzielała podmokła, bagnista depresja. Dostęp do wzgórza od strony lądu zabezpieczony był stromymi uskokami terenu, poza stroną południowo – wschodnią, gdzie niewielką rozpadlinę o szerokości około 1,5 metra wykorzystano do utworzenia bramy. Wzdłuż krawędzi uskoków wzniesiony został mur o grubości 1,8 metra, odcinający bezpośredni dostęp do budowli.
Prawie pionowa zachodnia nadmorska skarpa wpłynęła na kształt Dun Ardtreck, który wzniesiony został nie na planie pełnego koła, ale półokręgu, czy też podkowy, poprzez dopasowanie odcinków murów do urwiska. Skłoniło to do przypuszczeń o przejściowej formie półkolistych dunów (także Dun Grugaig, Dun an Ruigh Ruaidh), będących jakoby prototypami późniejszych kolistych brochów. Wydaje się jednak bardziej prawdopodobne, iż budowniczowie Dun Ardtreck dostosowali obwarowania do naturalnych warunków terenu i dopasowali swą siedzibę do kształtu wzniesienia, a nie brali udział w procesie ewolucji budowli o niewyszukanej w zasadzie formie. Nie można także wykluczyć, iż Dun Ardtreck pierwotnie był typowym brochem, lecz na którymś etapie uległ częściowemu zawaleniu po obsunięciu się skarpy do morza.
Półkolisty mur wzniesiono z nieobrobionych kamieni układanych bez użycia zaprawy, ze szczelinami wypełnianymi mniejszymi odpryskami i gruzem. Długość budowli na linii wschód – zachód wynosiła około 10,7 metra, a z północnego – zachodu na południowy – wschód około 13,4 metra. Mury otrzymały około 3,3 metra grubości u podstawy, z wejściem przeprutym po stronie wschodniej. Pierwotnie istniała możliwość blokowania jego drzwi ryglem osadzanym w dziurze muru. Po północnej stronie wejścia, w grubości muru utworzono komorę, zapewne przeznaczoną dla straży, a z obu stron galerie (korytarze) o szerokości 0,8-0,9 metra, przypuszczalnie przeznaczone do poruszania pomiędzy kondygnacjami i służące jako spiżarnie. Wewnątrz głównego pomieszczenia Dun Ardtreck nie odnaleziono śladów paleniska.
W późnej epoce żelaza zamurowano wejścia do obu galerii, które prawdopodobnie były wówczas wypełnione gruzem z zawalonych partii. Zamurowanie musiało więc mieć na celu zapobieżenie osuwaniu się rumoszu do wnętrza budynku. Ponadto w korytarzu wejściowym umieszczono trzy prymitywnie wykonane kamienne stopnie, wstawione zapewne w związku z podwyższeniem poziomu podłogi w stosunku do wejścia.
Stan obecny
Ruiny budowli zachowały się do wysokości zaledwie około 2,4 metra, z wnętrzem prawie całkowicie zasypanym gruzem ze zniszczonych murów i ścianą zachodnią zawaloną wraz z obsuwającym się do morza klifem. Wstęp na teren reliktów Dun Ardtreck jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
MacSween A., The Brochs, Duns and Enclosures of Skye, „Northern Archaeology” 5/6, 1985.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.