Historia
Broch Dun an Sticir zbudowany został w epoce żelaza, prawdopodobnie w ostatnich wiekach p.n.e. lub najpóźniej na początku n.e. Utworzyła go miejscowa społeczność celtycka lub piktyjska, żyjąca głównie z wypasu bydła i owiec, mniejszych upraw rolniczych, rybołówstwa i polowań. Broch zapewniał jej względnie dobre warunki obronne przed nagłymi atakami mniejszych grup napastników, a także mógł służyć jako strażniczo – obserwacyjna platforma, ułatwiające wykrywanie potencjalnych napastników. Niewykluczone, że wzniesienie Dun an Sticir spowodowane było względami ambicjonalnymi, widomą oznaką wysokiego statusu.
Kres użytkowania brocha Dun an Sticir przypuszczalnie nastąpił jeszcze w epoce żelaza. O ile nie został celowo zniszczony w trakcie najazdu, lub spalony na skutek przypadkowego zaprószenia ognia lub uderzenia pioruna, to do jego porzucenia dojść mogło w związku ze zmianami klimatycznymi i klęskami nieurodzaju, które doprowadziły do kryzysu ówczesnych społeczności. Ewentualnie porzucenie wiązało się z szerszymi zmianami społecznymi, skutkującymi uznaniem brocha za niespełniającego wymagań wygodnego życia. Możliwe również, że utrzymywanie wieżowej konstrukcji w dobrym stanie było zbyt kłopotliwe i wymagające za częstych napraw.
Prawdopodobnie w XVI wieku ruiny brocha wykorzystane zostały do wzniesienia w jego wnętrzu budynku lub niewielkiej wieży mieszkalno – obronnej. Do 1602 roku w Dun an Sticir zamieszkiwać miał niejaki Hugh MacDonald of Sleat, ukrywający się na wyspie North Uist w związku ze spiskowaniem i planowaniem morderstwa krewniaka, Donalda Gorma. Ostatecznie Hugh został pojmany i zagłodzony na śmierci zamku Duntulm, zaś opuszczona wieża na miejscu dawnego brocha popadła w ruinę.
Architektura
Broch wzniesiony został na niewielkiej wyspie pośrodku jeziora Sticer, usytuowanego w północnej części hebrydzkiej wyspy North Uist. Dostęp do budowli możliwy był po kamiennej grobli o szerokości 2,7 metra, łączącej się z kolejną wysepką po stronie zachodniej, która być może w epoce żelaza miała stałe połączenie z resztą lądu. Broch zbudowany został na planie zbliżonym do koła o zewnętrznej średnicy około 18-18,5 metrów, z murami o grubości dochodzącej do 3,7 metra. Zewnętrzne elewacje wieży uzyskały lekkie nachylenie, zwężające grubość muru w górnych partiach i prawdopodobnie nadające wieży charakterystyczny dla brochów butelkowy kształt. Pierwotnie mogła ona mieć około 12-17 metrów wysokości.
Wejście do brocha znajdowało się po stronie południowo – zachodniej. Tradycyjnie dla tego typu budowli łączyło się ono z prostym korytarzem o szerokości około 0,8 metra, przeprutym przez całą grubość muru, który z kolei łączył się na wschodzie z owalną komorą, przypuszczalnie zajmowaną przez strażników lub odźwiernego. Komora miała wymiary 2,4 x 1,5 metra i była przykryta kamiennymi płytami. Oprócz otworu wejściowego, zewnętrzne elewacje brochów najczęściej nie miały żadnych innych otworów, czy to okiennych, czy też strzeleckich, zapewne z powodu niechęci do osłabiania nie przewiązanych zaprawą murów.
Wnętrze brocha pierwotnie wypełniało koliste pomieszczenie o średnicy 12,2 metra. Było ono połączone z galerią o szerokości 0,8 metra, obiegającą w grubości muru ponad połowę obwodu budynku. Galeria poprowadzona była między innymi nad korytarzem wejściowym i komorą straży, znajdowała się również w północno – wschodniej części wieży. Zapewne łączyła się ze schodami, prowadzącymi na piętro podtrzymywane przez kilka słupów lub odsadzkę muru obwodowego. Wewnętrzna ściana galerii od strony południowo – zachodniej została przebita otworem wychodzącym na wnętrze. Środkowa przestrzeń brocha mogła być podzielona pomiędzy słupami lekkimi ściankami działowymi, wydzielającymi mniejsze przestrzenie mieszkalne i gospodarcze. Jeśli w wieży funkcjonował podział na więcej kondygnacji, to pośrodku stropów znajdować się musiały otwory pozwalające na ulatnianie się dymu z paleniska.
Prawdopodobnie w XVI wieku, gdy mury brocha znajdowały się już w większości w ruinie, w jego obrębie wzniesiono prostokątny budynek o charakterze wieży mieszkalno – obronnej, wielkości 10,1 x 5 metrów, z zachodnimi narożnikami zaokrąglonymi. Nowe wejście o szerokości 1,1 metra utworzono wówczas na poziomie przyziemia od strony północnej. Oświetlenie budynku zapewniały okna szczelinowe, rozglifione do wnętrza. Być może większe otwory okienne znajdowały się na najwyższych piętrach.
Stan obecny
Obecnie mury brocha w najlepszym stanie zachowały się we wschodniej części, gdzie sięgają około 2,4 metra wysokości. Po stronie południowo – zachodniej przetrwał częściowo zawalony korytarz wejściowy. Wypełniona gruzem jest także sąsiednia komora straży. Pośrodku brocha dojrzeć można dolne partie murów późnośredniowiecznej wieży mieszkalnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North. The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Coventry M., The Castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Ninth report with inventory of monuments and constructions in the outer Hebrides, Skye and the Small Isles, Edinburgh 1928.