Historia
Pierwszy zamek w Duffus wzniesiony został w połowie XII wieku, po podporządkowaniu ziem północnej części Szkocji, a szczególnie regionu Moray, przez wojska króla Dawida I. W trakcie walk z lat 40-tych XII wieku wyróżnił się rycerz o flamandzkim pochodzeniu, niejaki Hugh de Freskyn (Freskin), osiadły wcześniej w regionie Lothian, który otrzymał od króla ziemie w rejonie Duffus. Wzniósł on w swych nowych dobrach drewniano – ziemny zamek typu motte, po raz pierwszy wspomniany w źródłach pisanych pod rokiem 1151 (według XVI-wiecznego kronikarza z opactwa Kinloss, zamek odwiedzić miał wówczas król Dawid I).
Następcą sir Hugha w 1166 roku został jego syn, William z Duffus, piszący się także „de Moravia” lub w wersji zanglicyzowanej Murray lub Moray. Linia Freskina wymarła po mieczu w 1269 lub 1270 roku, przez co zamek przeszedł na własność Reginalda le Chen (Cheyne), poprzez jego ślub z Mary Freskin, córką Freskina de Moray. Nowy właściciel pod koniec XIII wieku w konflikcie szkocko – angielskim opowiedział się po stronie Edwarda I, przez co szkockie oddziały zniszczyły zamek w 1297 roku. Wierność angielskiemu królowi dała Reginaldowi korzyści w 1305 roku, kiedy to podarował on 200 dębów wyciętych z królewskich lasów Longmorn i Darnaway na odbudowę zamku „Dufhous”. Pomimo użycia tak znacznych ilości drewna, zamek odbudowywano już w formie kamiennej, a dębowe deski posłużyły głównie do wznoszenia rusztowań, stropów i dachów.
Dobra Duffus pozostały w rękach rodu Cheyne do połowy XIV wieku. W 1345 roku zmarł Reginald le Cheyne młodszy, syn Reginalda le Chen i Mary Freskin, przez co majątek przypadł jego córce Mariot. Ta wyszła za mąż za Nicholasa, drugiego syna czwartego earla Sutherland, którego potomkowie dzierżyli zamek aż do początku XVIII wieku. Nowy ród właścicieli Duffus prawdopodobnie jeszcze przed końcem XIV wieku ufundował na podzamczu murowany budynek z pomieszczeniami gospodarczymi i reprezentacyjną aulą (ang. hall).
W roku 1452 roku zamek został spustoszony i uszkodzony przez oddziały klanu Douglas, w trakcie ich antykrólewskiego buntu, który rozpoczął kilkuletni konflikt wewnętrzny, sprowokowany zabójstwem na zamku Stirling przez Jakuba II ósmego earla Williama Douglasa, a zakończony zwycięstwem króla Jakuba II w bitwie pod Arkinholm w 1455 roku. Spustoszone Duffus wkrótce po najeździe zostało odbudowane, prawdopodobnie bez większych zmian architektonicznych.
W pierwszej połowie XVII wieku ówczesny właściciel zamku, sir Alexander Sutherland, był zagorzałym prezbiterianinem, co w trakcie wewnętrznego konfliktu religijno – politycznego, sprowokowało w 1645 roku napaść na Duffus sir Jamesa Grahama, markiza Montrose i spustoszenie zamku (który jednak według tradycji nie został spalony). Po przeprowadzeniu remontu i przywróceniu funkcji mieszkalnych, zamek funkcjonował do początku XVIII wieku. Jego koniec związany był z budową w 1705 roku nowej rezydencji mieszkalnej przez Jamesa, lorda Duffus, który najpewniej część materiałów czerpał z rozbiórki średniowiecznego zamku.
Architektura
Zamek wzniesiony został na ziemnym, sztucznie usypanym kopcu o owalnym w planie kształcie, usytuowanym pośrodku podmokłego, płaskiego i równego terenu. Kopiec otrzymał dość strome stoki oraz zabezpieczenie w postaci szerokiego rowu fosy, poprowadzonego u podstawy wzniesienia. Zabudowa i obwarowania pierwotnie były konstrukcji drewnianej. Wzdłuż krawędzi zboczy kopca poprowadzono palisadę, a na górnym dziedzińcu umieszczono bliżej nie znaną budowlę obronno – mieszkalną, być może o wieżowym charakterze. Wejście prowadziło od strony wschodniej, po wyłożonych drewnianymi belkami schodach, gdzie przed kopcem rozłożyło się obszerne podzamcze, chronione ziemnym wałem, rowem fosy i palisadą o podobnej konstrukcji co główna część gródka. Obwarowania podzamcza łączyły się bezpośrednio z fortyfikacjami na kopcu i zapewniały ochronę wszystkim koniecznym dla funkcjonowania zamku budowlom gospodarczym: stajniom, piekarniom, spichrzom, chałupom ludności służebnej, kuźni itp.
Na początku XIV wieku drewniane obwarowania zostały rozebrane, a na szczycie kopca wzniesiono masywny donżon z murami grubości od 2,1 metra do 3,7 metra powyżej fazowanego cokołu. Otrzymał on w planie kształt czworoboku o wymiarach 19 x 15,2 metra, urozmaicony jednak dość nietypowymi płytkimi ryzalitami wysuniętymi z elewacji wschodniej i północnej. Wnętrze donżonu podzielone było jedynie na dwie kondygnacje, na których koronie murów pierwotnie znajdował się niezadaszonych, dookolny chodnik straży, ukryty za blankowanym przedpiersiem. Otwory budynku miały formę prostych szczelin i lancetowatych okien z fazowanymi obramieniami od zewnątrz i rozglifieniami od wewnątrz. Do budowy donżonu wykorzystano łamany piaskowiec, uzupełniany ciosami do wzmacniania narożników i utworzenia detali architektonicznych.
W ryzalicie wschodnim, zwróconym w stronę dziedzińca podzamcza, umieszczono zamykane na bronę wejście do donżonu oraz schody wiodące na piętro. Pod nimi znalazło się miejsce na niewielką komorę oświetlaną pojedynczym, niewielkim otworem, zapewne służącą jako loch więzienny, gdyż dostępną jedynie z poziomu górnego pomieszczenia za pomocą włazu w podłodze. Po przeciwnej stronie schodów, także w grubości muru ryzalitu, umieszczono małą komorę, zapewne przeznaczoną dla strażników czuwających nad wejściem do donżonu. Komora ta miała również połączenie z bardzo wąskim korytarzem biegnącym ku północy, na końcu którego utworzono latrynę. Główną przestrzeń przyziemia donżonu wypełniała obszerna izba przykryta płaskim, drewnianym stropem. Zapewne pełniła ona rolę gospodarczą, magazynową, gdyż oświetlały ją jedynie dwa niewielkie otwory przeprute w ścianie południowej, choć dodatkowe mogły się jeszcze znajdować w zniszczonym murze północnym. Tam też, w narożniku północno – zachodnim, w grubości muru znajdowała się latryna.
Pierwsze piętro donżonu zajmowała niepodsklepiona aula, czyli główna komnata o cechach reprezentacyjnych, w Duffus z racji braku wyższych kondygnacji także pełniąca rolę mieszkalną. Ogrzewał ją kominek osadzony w ścianie wschodniej, a funkcje sanitarne spełniała latryna w północno – zachodnim narożniku. W grubości muru zachodniego w południowej części znajdowała się dość obszerna komora, być może służąca za sypialnię. Pierwsze piętro było lepiej oświetlone: dwa okna przepruto w ścianie południowej, pojedyncze skierowane były również w strony zachodnią i prawdopodobnie w północną. Aula skomunikowana była wspomnianymi powyżej schodami z przyziemiem wschodniego ryzalitu oraz poprzez prosty portal w ścianie południowej z chodnikiem obronnym w koronie muru obwodowego podzamcza.
Donżon w dwóch wschodnich narożnikach połączony został z kamiennym murem obronnym otaczającym obszar podzamcza o wymiarach około 80 x 70 metrów. Tworzyło ono raczej nieregularny obszar, wytyczony przez proste, krótkie, fragmenty muru. Brama na dziedziniec znajdowała się po stronie północno – wschodniej, lecz ponadto funkcjonowały dwie mniejsze furty: zachodnia w pobliżu donżonu i południowo – wschodnia. Zabudowa wewnętrzna do połowy lub końca XIV wieku najpewniej nadal była drewniana, o gospodarczym charakterze. Dopiero wówczas wzniesiono murowany budynek, ulokowany przy północnym murze podzamcza. W jego parterowej części mieściły się pomieszczenia gospodarcze, takie jak kuchnia o wymiarach 6,5 x 3 metry, spiżarnia, browar, piekarnia oraz aula z sąsiednią komnatą mieszkalną. Obok budynku, po jego wschodniej stronie zbudowano również gliniano – kamienny piec. Zarówno podstawa kopca z donżonem, jak i podzamcze, otoczone były rowem fosy, a w nieco dalszej odległości barierą wodną. Droga do Duffus prowadziła od północy po grobli, do zamku zapewne można się było również dostać łodziami.
Stan obecny
Zamek znajduje się dziś w stanie trwałej ruiny z fragmentami muru obronnego podzamcza i dolnymi partiami XIV/XV-wiecznego skrzydła północnego. Najciekawszym elementem jest oczywiście donżon z początku XIV wieku, niestety pozbawiony ściany północnej i północnej części ściany zachodniej, które zawaliły się obsuwając z ziemnego kopca. Co ciekawe, dzięki mocnym zaprawom są one nadal widoczne u podstawy kopca, włącznie z zachowaną narożną latryną. Innym interesującym elementem jest wschodni ryzalit donżonu, ze zniszczonymi schodami i celą więzienną, ale wciąż z kamiennym przykryciem górnej kondygnacji. Od strony zewnętrznej widocznych jest kilka gotyckich okien, w środku natomiast wnęki okienne i otwory do mocowania stropu. Zabytek znajduje się pod opieką Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Ewart G., Duffus Castle, Moray (Duffus parish), excavation; watching brief, „Discovery Excav Scot”, vol. 3, 2002.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Simpson W.D., The castles of Duffus, Rait and Morton reconsidered, „Proc Soc Antiq Scot”, vol. 92, 1958-1959.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.