Historia
Zamek Doune zbudowany został pod koniec XIV wieku przez Roberta Stewarta, pierwszego diuka Albany, earla Menteith i Fife, a zarazem młodszego brata króla Roberta III. Od 1388 roku aż do swej śmierci w 1420 roku był on rzeczywistym władcą Szkocji, rządzącym w imieniu swego nieporadnego brata, przez co Doune urosło do rangi zamku królewskiego, jednej z najważniejszych siedzib w kraju. W 1381 roku prace nad jego budową musiały być zaawansowane, gdyż wówczas wystawiono na zamku pierwszy przywilej. Siedem lat później Robert Stewart po raz pierwszy wyznaczony został oficjalnie regentem królestwa z powodu podeszłego wieku swego ojca. Po raz drugi został regentem w 1406 roku, kiedy to następca Roberta III, Jakub I, dostał się do angielskiej niewoli. W okresie tym na zamku Doune wystawiono znaczną ilość dokumentów, świadczącą, iż budowla była w swej zasadniczej części ukończona i stanowiła jedną z ulubionych siedzib Roberta Stewarta.
W 1420 roku zmarł diuk Albany, zaś zamek, majątek oraz urząd regenta przejął jego syn Murdoch. Cztery lata później, po opłaceniu okupu z niewoli powrócił Jakub I, od razu podejmując działania mające na celu przywrócenie należnej sobie władzy oraz wywarcie zemsty na spadkobiercach zmarłego regenta. W 1425 roku drugi książę Albany, Murdoch Stewart, a także dwóch jego synów, Alaisdar i Walter, zostali uwięzieni pod zarzutem zdrady i następnie ścięci na wzgórzu w pobliżu zamku Stirling. Zamek Doune został skonfiskowany, przez co jego znaczenie zmalało. Odtąd służył jako rezydencja wykorzystywana przez monarchów w okresach wyjeżdżania na odpoczynek i łowy, podczas gdy na co dzień zarządzany był przez królewskich kapitanów lub nadzorców (ang. keeper). Mieli oni dbać o okoliczne dobra, ściągać należne podatki oraz przeprowadzać konieczne remonty zamku, których jednak w XV wieku nie było zbyt wiele. Jedynie w 1434 roku miały zostać naprawione stajnie, a w 1467 roku wyposażenie wewnętrzne, między innymi drzwi i łóżka. Według przekazów pisemnych obudowany został wówczas także browar.
W XV stuleciu zamek oprócz funkcji rezydencjonalnych i administracyjnych, stanowił także oprawę posagu królewskich małżonek. Król Jakub II podarował go Mari z Geldrii, w 1468 roku Jakub III przekazał Doune swojej Małgorzacie Duńskiej, a w 1503 roku Jakub IV podobnie obdarował Małgorzatę Tudor. Działania te nie wiązały się z większymi zmianami architektonicznymi zamku, w źródłach pisanych odnotowano jedynie większe wydatki na utrzymanie zamkowych ogrodów oraz licznej służby królewskich małżonek. Doune kilkakrotnie odwiedziła także królowa Maria Stuart, nocująca na zamku w trakcie swego panowania w latach 1542-1567. W czasie jej wymuszonej abdykacji z 1567 roku zamek obsadzony był siłami lojalnymi królowej, lecz poddał się po trzydniowej blokadzie oddziałom regenta Matthew Stewarta, czwartego earla Lennox.
W 1581 roku Doune odwiedził król Jakub VI, z inicjatywy którego przeprowadzono remont, nadzorowany przez mistrza budowlanego Michaela Ewinga i królewskiego mistrza Roberta Drummonda of Carnock. W tym samym roku władca nadał także sir Jamesowi Stewartowi tytuł lorda Doune i powierzył mu zamek, przez co na skutek małżeńskich koligacji przeszedł on później na własność earlów Morey. Pomimo tego pod koniec XVI wieku zamek zaczął również pełnić rolę więzienia stanu, przeznaczonego dla najważniejszych, szlachetnie urodzonych osób, uznanych przez władców za przestępców (między innymi w 1593 roku na zamku aresztowani zostali za spiskowanie earlowie Montrose i Gowrie, a w 1607 roku w Doune więziony był minister John Munro of Tain).
W 1645 roku, w tracie tzw. wojny trzech królestw, Doune zajęte zostało przez Jamesa Grahama, markiza Montrose, jednego z najzdolniejszych dowódców rojalistycznych. Po raz kolejny zamek był świadkiem działań wojennych w 1654 roku, gdy w pobliżu miało miejsce starcie Szkotów z angielskimi oddziałami Olivera Cromwella, obsadzany był garnizonem regularnie w trakcie kolejnych powstań jakobickich: w 1689, 1715 i 1745 roku. Jego wykorzystywanie na szczęście ograniczało się do więzienia żołnierzy rządowych. Zamek nie brał udziału w działaniach bojowych, dzięki czemu uniknął zniszczeń i grabieży. W trakcie powstania z 1745 roku garnizonem Doune dowodził bratanek sławnego Rob Roya, natomiast pośród jeńców znajdował się John Home, ceniony londyński dramatopisarz i poeta, któremu udało się uciec z zamku za pomocą powiązanych kocy.
W drugiej połowie XVIII wieku zamek podupadł i już około 1800 roku był budowlą niezadaszoną i niezamieszkaną. Stan taki utrzymywał się do lat 80-tych XIX wieku, kiedy to George Stuart, czternasty earl Moray, wynajął architekta Andrew Kerra i sfinansował prace naprawcze. Skupiły się one przede wszystkim na odbudowie więźby dachowej i innych drewnianych elementów wnętrz zamku, nie ingerowały natomiast mocno w zabytkową murarkę. W drugiej połowie XX wieku potomkowie earla Moray wydzierżawili zabytek państwu, dzięki czemu został on udostępniony dla zwiedzających.
Architektura
Zamek Doune zbudowano na wzniesieniu o niewielkiej wysokości, ale w miejscu o znacznych walorach obronnych, z powodu usytuowania pomiędzy rzeką Teith, której koryto graniczyło z zamkiem od południowego – zachodu, a pomiędzy mniejszym nurtem rzeki Ardoch, meandrującej po wschodniej stronie zamku i wpadającej do Teith po jego południowej stronie. Oba cieki wodne utworzyły w ten sposób długi i wąski półwysep o z grubsza południkowej osi, dogodnie dostępny jedynie od północnego – zachodu. Od południa pas lądu pomimo bariery wodnej zabezpieczono aż trzema wałami rozdzielonymi rowami. Przypuszczalnie podobne poprzeczne obwałowania znajdowały się pierwotnie także po północnej stronie zamku, a w każdym razie logika nakazywałaby ich utworzenie na tamtejszym przedpolu budowli.
Zamek wzniesiono na planie nieregularnego sześcioboku o wymiarach około 47,2 x 43,5 metra, wyznaczonego przez obwód murów obronnych o grubości 2-2,1 metra, dochodzących do 12,2 metrów wysokości, nie licząc wysokiego na 1,8 metra przedpiersia, wydzielonego w zewnętrznych elewacjach przez prostą linię gzymsu. Nieco poniżej niego umieszczono serię przebitych w murach kamiennych odpływów, odprowadzających wodę deszczową z chodników obronnych schowanych za przedpiersiem. W przyziemiu mury wzmocniono cokołem o pochyłych elewacjach (ang. batter). Większość zabudowań zamku usytuowana została w północnej części dziedzińca, gdzie wzniesiono w narożniku wysoki na prawie 30 metrów donżon z przejazdem bramnym oraz prostokątny w planie budynek wielkiej auli (ang. great hall), stanowiący dłuższym bokiem część północnej fasady zamku. Dodatkowo po stronie zachodniej umieszczony został czworoboczny budynek o charakterze masywnej wieży mieszkalnej, połączony z dwoma kurtynami muru: dłuższą na południu i krótszą, biegnącą ukośnie na północy. Całość zabudowy wzniesiono z łamanego piaskowca o ciemnej barwie i jaśniejszego piaskowca wykorzystanego do utworzenia detali architektonicznych oraz ciosów wzmacniających narożniki. Wyjątkiem były pozbawione ciosów dolne partie zachodniej wieży, co wraz jej nietypowym usytuowaniem w stosunku do pozostałej zabudowy, wskazywałoby na wcześniejsze pochodzenie lub zmianę planów budowlanych na wczesnym etapie prac.
Przejazd bramny o długości 15 metrów i szerokości 2,4 metra zabezpieczany był drewnianymi, nabijanymi żelazem i blokowanymi ryglem wrotami oraz zamykany umieszczoną za nimi broną, która po podniesieniu chowała się do niszy umieszczonej w komnacie pierwszego piętra donżonu. W dalszej części przejazdu znajdowała się żelazna dwuskrzydłowa krata. Jej konstrukcja wykonana została z przeplatających się prętów, celem wzmocnienia i ochrony przed wyłamaniem. Wreszcie na końcu przejazdu znajdowały się jeszcze jedne drzwi, które pierwotnie zamykano od wnętrza budynku, tak by można z niego uczynić samodzielne dzieło obronne, na wypadek problemów na dziedzińcu. Dodatkowym zabezpieczeniem był półkolisty narożny ryzalit donżonu, bezpośrednio flankującej wjazd do zamku, w środku którego znajdowało się źródło świeżej wody.
Wewnątrz przyziemia donżonu, po obu bokach przejazdu bramnego, umieszczono pomieszczenia przeznaczone dla straży i na podręczne magazyny. Wszystkie one wraz z samym przejazdem zostały przykryte kolebkowymi sklepieniami, zabezpieczającymi przed rozprzestrzenianiem się ognia w czasie pożaru. Wschodnia część przyziemia podzielona była na dwa pomieszczenia, skomunikowane z komorą w przyziemiu półokrągłego ryzalitu, gdzie znajdowała się studnia. Największe, przeznaczone dla strażników pomieszczenie znajdowało się po stronie zachodniej. Było ono ogrzewane kominkiem i doświetlane od strony dziedzińca. Kolejny otwór skierowany był na tylną część przejazdu, umożliwiając obserwację i ewentualny ostrzał przeciwników, a jeszcze jeden w stronę komory północnej, gdzie znajdowała się mała cela więzienna. Pomieszczenie straży pierwotnie jako jedyne dostępne było bezpośrednio z przejazdu, bowiem do komór po stronie wschodniej dostać się można było wyłącznie od strony dziedzińca. Ze względów bezpieczeństwa wszystkie pomieszczenia w przyziemiu donżonu nie były połączone z pierwszym piętrem, tylko w komorach wschodnich, w sufitach przepruto nieduże otwory do przekazywania koniecznego zaopatrzenia.
Piętro donżonu w średniowieczu było jednoprzestrzenne. Pierwotnie mieściła się tam duża komnata o wymiarach 13,4 x 8,1 metra, przykryta na wysokości 7,5 metra sklepieniem kolebkowym. Prawdopodobnie przeznaczona była dla księcia Albany, jako rodzaj mniejszej auli do codziennej pracy i podejmowania zaufanych gości. Jej oświetlenie zapewniało duże okno umieszczone tuż ponad bramą, do wnęki którego podciągana była wspomniana powyżej brona. Ogrzewanie komnaty zapewniał nietypowy podwójny kominek zamknięty dwoma profilowanymi łukami odcinkowymi i flankowany kolumienkami. Jego budowa zapewne pozwalała w zależności od potrzeby rozpalać ogień w obu lub jednym palenisku. Dostęp do komnaty możliwy był przez murowane zewnętrzne schody od strony dziedzińca i zamykany żelazną kratą oraz ryglem portal. Korytarz w grubości muru południowego zapewniał dostęp do niewielkiej izby umieszczonej w czworobocznym ryzalicie, stanowiącym przedłużenie przejazdu bramnego od strony dziedzińca. Izdebkę tą świetlało średniej wielkości okno przeprute nad portalem bramnym, drugi otwór dawał natomiast wgląd do głównej komnaty na piętrze donżonu. Z boku kanał zapewniał odpływ wody lub nieczystości z kamiennego zlewu. W północno – zachodnim narożniku głównego pomieszczenia piętra kręcone schody zapewniały dostęp do górnej galerii (zapewne przeznaczonej dla muzyków) oraz do chodnika straży w koronie muru skrzydła północno – zachodniego. Przeciwny, północno – wschodni narożnik głównej komnaty pierwszego piętra donżonu zawierał przejście na cylindryczną klatkę schodową i do izby w półokrągłym ryzalicie północnym, gdzie otwór w podłodze umożliwiał zaopatrywanie się w wodę z położonej poniżej studni i w pokarm z dolnych spiżarni. Pomimo otworu w podłodze pomieszczenie pełniło funkcję mieszkalną. Zapewne funkcjonowało jako sypialnia, gdyż jego wyposażeniem była latryna, ozdobny kominek i nieduże lancetowate okno wychodzące na przedpole zamku.
Drugie piętro donżonu wypełniało duże pomieszczenie, kryte na wysokości 5,5 metra drewnianym stropem osadzonym na kamiennych wspornikach, być może służące za prywatną komnatę księżnej. Ogrzewane było kominkiem umieszczonym w ścianie wschodniej i miało dostęp do wnęki po stronie południowej, w której pierwotnie znajdowało się nieduże oratorium z półką ścienną i kamienną ośmioboczną pisciną. Oratorium to oryginalnie oddzielone było od komnaty drewnianą ścianką działową. Sąsiadowało z drugą wnęką, osadzoną wraz z oknem w grubości muru południowego. Umieszczony w niej portal i korytarz prowadził na chodnik straży w koronie kurtyny wschodniej. W ścianie północnej wnęka okienna połączona była z przeciwległymi korytarzami w grubości muru, skomunikowanymi ze spiralnymi klatkami schodowymi (z nich zachodnia prowadziła tylko w dół, zaś wschodnia sięgała jeszcze najwyższego piętra donżonu). Ponadto wschodni korytarz łączył się z pomieszczeniem w półkolistym ryzalicie i kończył się umieszczoną za kilkoma stopniami i zakrętem niewielką latryną. Podsklepione pomieszczenie w półkolistym ryzalicie miało nieregularny, wieloboczny kształt. Nie było ogrzewane, ale mogło służyć jako sypialnia.
Trzecie, najwyższe piętro donżonu mogło być podzielone drewnianymi przepierzeniami na mniejsze komnaty, przeznaczone dla członków rodziny lub ważniejszych urzędników zamkowych. Osobne pomieszczenie znajdowało się w półkolistym ryzalicie północnym, gdzie podobnie jak na piętrze niżej, założone zostało sklepienie. Donżon zwieńczony był krenelażem, ponadto w jego narożnikach w XVI wieku dobudowane zostały okrągłe bartyzany, dostępne z chodnika straży w koronie muru, który otaczał dwuspadowy dach poddasza. Funkcje strażniczo – ostrzegawcze pełnić mogła otwarta, dostępna schodami platforma, umieszczona w najwyższej partii donżonu, jakim był czworoboczny ryzalit wschodni. Podobne wysunięte stanowisko znajdowało się nad dziedzińcem na ryzalicie południowym i od strony czoła zamku na ryzalicie półkolistym.
Skrzydło północno – zachodnie stanowiło narożnik zamku wciśnięty pomiędzy donżon a zachodnią wieżę mieszkalną. W planie miało rzut prostokątny, ze smukłym półkolistym ryzalitem wysuniętym od strony czołowej. Wieżyczka ta początkowo mogła być planowana jako narożna, ale po zmianie planów i przedłużeniu budynku ku zachodowi znalazła się mniej więcej w połowie długości. Na zmianę projektu wskazywałaby także znaczna różnorodność okien budynku, który od strony fasady wyposażony został w otwory o różnych rozmiarach i kształtach, umieszczone na różnych wysokościach. Mury budynku włącznie z ryzalitem zwieńczono przedpiersiem, za którym znajdował się niezadaszonych chodnik straży. Sam ryzalit, mimo że był konstrukcją pełną, bez pomieszczeń wewnątrz i otworów strzeleckich, to umożliwiał ostrzał flankowy z górnej platformy. Mógł też służyć za masywną przyporę wzmacniającą konstrukcję budynku, tym bardziej, że jego podstawa uzyskała masywną formę z pochyłymi elewacjami.
W przyziemiu budynek północno – zachodni mieścił trzy duże, sklepione kolebkowo komory o przeznaczeniu gospodarczym, dostępne niezależnie z poziomu dziedzińca i nie połączone ze sobą. Dwie skrajne z nich skomunikowano schodami w grubości murów z piętrem, celem ułatwienia służbie dojścia po potrzebne produkty. Pierwsze piętro skrzydła zajmowała okazała wielka aula (ang. great hall) o wymiarach 20,7 x 8,2 metra, czyli główna komnata reprezentacyjna zamku, służąca wydawaniu uczt i przyjęć, przeprowadzaniu spotkań i wystawnemu podejmowaniu gości. Wejść do niej można było poprzez wieżę zachodnią portalem w południowo – zachodnim narożniku auli. Jako iż przejścia tego używała idąca z kuchni służba, zachodnią część wielkiej auli oddzielono drewnianymi ściankami działowymi, za którymi dokonywano ostatnich przygotowań przed podaniem dań do lordowskiego stołu i za którymi w części północnej wydzielono jeszcze niewielką, podręczną spiżarnię. Obok znajdowały się również cylindryczne schody pozwalające wejść muzykom na górną galerię oraz wiodące dalej do chodnika straży w koronie murów. Komunikację pionową auli zapewniały też wspomniane schody prowadzące do przyziemia, skąd zapewne donoszono wino na pański stół. Wielka aula przykryta była otwartą więźbą dachową, osadzoną na wysokości nieco ponad 12 metrów, a jej ściany pokryte były gobelinami, zawieszonymi na żelaznych hakach na wysokości 3,6 metra. Spośród okien największe było czworoboczne, przedzielone kamiennym krzyżem okno południowe, we wnęce którego przejście w grubości muru wiodło do małego alkierza z latryną (nietypowo skierowaną w stronę dziedzińca, gdzie musiał leżeć przenośny zbiornik na fekalia). Jedno okno od zachodu oraz trzy okna północne (dwa półkoliste i jedno prostokątne oświetlające część auli za ścianką działową) przepruto od strony zewnętrznej zamku, gdzie znalazły się po obu stronach półokrągłego ryzalitu. Główny stół księcia i najważniejszych domowników umiejscowiony był we wschodniej części auli, prawdopodobnie na jakiegoś rodzaju drewnianym podwyższeniu. W części środkowej znajdować się musiały stoły pozostałych biesiadników, a także otwarte palenisko z którego dym ulatywał do lufcika w dachu.
Wieża zachodnia otrzymała nieregularny w planie kształt, dostosowany północno – wschodnim wypełnieniem do układu muru obronnego i skrzydła północno – zachodniego. Właśnie w tym narożniku dziedzińca poprowadzono główne wejście, mianowicie schody wiodące na pierwsze piętro, do tzw. pomieszczenia serwisowego w którym służba odbierała posiłki z kuchni i przenosiła do wielkiej auli. Odbywało się to za pomocą dwóch sporych otworów o eliptycznych zamknięciach, otwartych z jednej strony na sień serwisową a z drugiej na znajdującą się na pierwszym piętrze wieży kuchnię. Kuchnia przykryta była sklepieniem kolebkowym z otworami mającymi za zadanie polepszać wentylację i usuwać dym. W jej zachodniej części znajdowało się okazałe palenisko, szerokie na 5,5 metra i wysokie na 2,7 metra. Elementem pierwotnego wyposażenia były także dwa odpływy na nieczystości. Po stronie południowej znajdowało się przejście do wykusza latrynowego oraz portal mający łączyć się z niezrealizowanym skrzydłem południowo – zachodnim. Przyziemie wieży mieściło dwie sklepione kolebkowo komory gospodarcze, natomiast pierwsze piętro okazałą, przeznaczoną dla gości komnatę o wymiarach 8,2 x 5,2 metra. Dostęp do niej zapewniały spiralne schody w murze wschodnim, tworzące w elewacji od strony dziedzińca nieduże wybrzuszenie (przypuszczalnie wymurowane w XVI wieku, na miejscu starszych schodów drewnianych). Komnatę dla gości ogrzewał ozdobny kominek, oświetlały dwa okna z sediliami, a dwa przejścia zapewniały dostęp do zachodnich alkierzy. W południowym alkierzu znajdowała się wykuszowa latryna. Oba były podsklepione i doświetlane pojedynczymi małymi oknami. Nie miały kominków, ale znajdowały się tuż nad dającym ciepło paleniskiem kuchni. Górną część wieży zajmowały dwa poddasza przykryte osobnymi dachami dwuspadowymi oraz otaczające je chodniki straży, ukryte jak na pozostałych budowlach zamku za przedpiersiem z krenelażem.
Fundator zamku planował rozbudować go o kolejne skrzydła, do czego jednak nigdy nie doszło. Świadczyłyby o tym przede wszystkim strzępia w południowej ścianie wieży zachodniej, do której chciano zapewne przystawić kolejny budynek. Ostatecznie w miejscu tym utworzono jedynie małą furtę wypadową, pozwalającą szybciej dostać się nad rzekę. Jej ochronę stanowił wykusz machikułowy, oparty na czterech maswynych konsolach. Kolejne okazałe skrzydło stanąć miało w południowej części dziedzińca, przepruto nawet w tym celu w murze cztery okazałe okna, z których jedno otrzymało kamienne siedziska we wnęce od strony dziedzińca. Pomniejsze zabudowania musiały się znajdować lub były planowane także po stronie wschodniej, utworzono tam bowiem fundamenty trzech w przybliżeniu kwadratowych pomieszczeń ułożonych w jednym trakcie. Pośrodku dziedzińca funkcjonowała studnia, niezbędna dla codziennego życia mieszkańców zamku.
Stan obecny
Doune dzięki uniknięciu jakichkolwiek większych zniszczeń wojennych, czy też celowych rozbiórek, a także dzięki rozpoczętym stosunkowo wcześnie pracom renowacyjnym, jest dziś jednym z najlepiej zachowanych zamków na terenie Szkocji. Oprócz częściowo odnawianego krenelażu większość kamieniarki pochodzi z końca XIV wieku i początku XV stulecia. Brakuje zabudowań w południowej części dziedzińca zamku, ale nie ma pewności czy w ogóle kiedykolwiek one powstały. Przetrwała ogromna ilość średniowiecznych detali architektonicznych w postaci ościeży okiennych i portalowych, gzymsów, wykuszy i bartyzan, sklepień, kominków lub różnego rodzaju wnęk. Wyjątkowo cennym elementem jest oryginalna żelazna krata zabezpieczająca przejazd bramny. Zabytek znajduje się pod opieką agendy Historic Scotland która udostępnia go zwiedzającym od 1 kwietnia do 30 września, codziennie w godzinach od 9.30 do 17.30 oraz w okresie od 1 listopada do 31 marca w godzinach od 9.30 do 16.30, przy czym w okresie zimowym zamknięty jest w czwartki i piątki.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brown M., Scottish baronial castles 1250-1450, Oxford 2009.
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
Grove D., Doune Castle, Edinburgh 2005.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of the heartland of Scotland, Malvern 1994.
Simpson W.D., Doune Castle, Derby 1978.
Simpson W.D., Doune Castle, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, volume 72/1937-1938.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.