Historia
W latach 20-tych XIII wieku biskup Gilbert de Moravia, prawdopodobnie z powodu zamordowania dwóch swoich poprzedników w Halkirk, przeniósł siedzibę diecezji Caithness do Dornoch. Zapewne wkrótce potem rozpoczęto tam budowę nowego kościoła katedralnego, którego prezbiterium musiało być ukończone do 1239 roku, kiedy to z Halkirk do Dornoch sprowadzono doczesne szczątki biskupa Adama, a w 1245 roku pochowano samego fundatora, biskupa Gilberta. Następnie trzy lata później w ukończonym południowym ramieniu transeptu pochowany miał zostać William, earl Sutherland. Prace nad korpusem nawowym znacznie się przeciągnęły. Dopiero w 1291 roku angielski król Edward I podarował kanonikom drewno dębowe z lasu Darnaway, co prawdopodobnie wiązało się z koniecznością zadaszenia ukończonej zachodniej części katedry.
W 1428 roku papież Marcin V wystawił list odpustowy, zgodnie z którym odpuszczenie grzechów uzyskać miał każdy, kto odwiedziłby katedrę w Dornoch i wsparł prowadzony przy niej remont lub przebudowę. Według dokumentu stan podupadłego kościoła miał być wówczas bardzo zły, a konieczne naprawy kosztowne. Przypuszczalnie prace budowlane prowadzono głównie przy korpusie nawowym, który uzyskał późnogotycki detal architektoniczny.
W 1570 roku katedra oraz miasto zostały spalone przez oddział Mackayów z Strathnaver, w trakcie porachunków między skonfliktowanymi klanami. W kolejnych latach odbudowano i wykorzystywano jedynie wschodnią część kościoła, korpus nawowy pozostawiono natomiast w stanie postępującej ruiny. W 1605 roku dodatkowe zniszczenia spowodowała silna wichura, po której z inicjatywy Johna, earla Sutherland, w latach 1614-1620 przeprowadzono konieczne naprawy, włącznie z zadaszeniem transeptu i prezbiterium. Odnowiona wschodnia część katedry była odtąd wykorzystywana jako kościół parafialny służący miejscowej społeczności.
W XVIII stuleciu pierwszy remont miał miejsce w 1714 roku. W 1726 roku wzniesiono nową iglicę na wieży. W latach 1772-1775 raz jeszcze naprawiano transept i prezbiterium, mniejsze naprawy miały też miejsce w 1816 roku. W latach 1835-1837 Elizabeth, hrabina Caithness, sfinansowała gruntowny remont kościoła, w trakcie którego zniszczone pozostałości średniowiecznego trójnawowego korpusu usunięto, a na ich miejscu wzniesiono nową, pojedynczą nawę. Początkowo prace zlecono architektowi Williamowi Burnowi, ale hrabina nie była zadowolona z jego „nowoczesnego gotyku”, zwolniła go przed rozpoczęciem prac i zatrudniła Alexandra Coupara. Do pomocy najęto również WIlliama Leslie, a część szkiców wykonać miała sama hrabina. Ostatnie większe prace remontowo – budowlane przy dawnej katedrze miały miejsce w latach 1924-1927.
Architektura
Katedrę wzniesiono z miejscowego piaskowca, jako budowlę o formie bazyliki na planie krzyża łacińskiego długości około 40 metrów, z trójnawowym korpusem, transeptem, czworoboczną wieżą na przecięciu naw oraz krótkim prezbiterium na planie prostokąta po stronie wschodniej. Pierwotnie na południe od korpusu kościoła znajdował się jeszcze kapitularz. Najstarsze części kościoła, prezbiterium i transept, wskazywałyby na inspiracje czerpane z katedry w Brechin.
Prezbiterium oświetlały po trzy podłużne, ostrołukowo zamknięte okna od północy, południa i wschodu, połączone na każdej elewacji gzymsem tworzącym u góry ostrołuczne obramienia archiwolt (wewnątrz pierwotnie podtrzymywane przez wałki). Kolejny gzyms, tym razem prosty na całej długości, poprowadzono tuż pod parapetami okien. Podziały horyzontalne od strony zewnętrznej uzupełniać musiały gzymsy cokołowe i wieńczące. W ścianie wschodniej przepruto jedno dodatkowe ostrołukowe okno ponad triadą otworów, umieszczone w części szczytowej.
Transept od północny i południa pierwotnie oświetlały triady lancetowatych okien o układzie piramidalnym, bez okulusów w partii szczytowej. Profilowane wąskie i wysokie okna umieszczono w ścianach wschodnich. Ściany zachodnie ze względu na nawy boczne pozostawiały miejsce tylko na pojedyncze okna. Wieża nad transeptem otrzymała niedużą wysokość i przysadzisty kształt, któremu smukłości nadawać mogła wysoka iglica. Górną kondygnację wieży zwieńczono przedpiersiem osadzonym na wystających z lica muru wspornikach, przechodzącym w narożach w zaokrąglone bartyzany, na kształt świeckich szkockich wież mieszkalnych. W przyziemiu wieżę podpierały cztery masywne filary na rzutach czworoboków, z których po dwie ściany połączono z murami obwodowymi. Pozostałe dwie ujęto półwałkami z profilowanymi bazami i kielichowatymi kapitelami podtrzymującymi ostrołuczne arkady na przecięciu naw.
Korpus nawowy pierwotnie posiadał pięć lub sześć przęseł długości oraz trzy nawy, z nawą główną o szerokości prezbiterium. Wewnątrz poszczególne nawy rozdzielały cylindryczne filary niosące ostrołukowe, profilowane arkady, ponad którymi przepruto niewielkie okna clerestorium, na rycinie z XVIII wieku mające prostokątną formę. Nawy boczne były oświetlane małymi oknami o półkolistych zamknięciach. Fasadę zachodnią wyróżniało duże okno ostrołukowe, z pięciodzielnym maswerkiem o przecinających się laskach, sugerującym wraz z podziałami międzynawowymi albo późnośredniowieczną przebudowę korpusu, albo jego bardzo późne ukończenie.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się średniowieczne mury transeptu, wieży (z nowożytną iglicą i odnowionym przedpiersiem) oraz prezbiterium, przy czym dachy, sklepienia i więźba dachowa są efektem XIX-wiecznej renowacji, podobnie jak wzniesiony od podstaw korpus, tej samej długości co pierwotny, ale bez naw bocznych. Nowożytne są również dwie kruchty przy północnym i południowym ramieniu transeptu, wieżyczka schodowa oraz aneksy w narożnikach między prezbiterium a transeptem. Nie zachowała się zakrystia, rozebrana w 1813 roku. Wieża pierwotnie mogła być nieco wyższa, na co wskazywałyby wyprowadzenia żeber po sklepieniu niezachowanej kondygnacji. Wszystkie okna i portale kościoła zostały wymienione lub odnowione w XIX wieku. W niektórych przypadkach zmieniono ich układ lub kształt (północna i południowa ściana transeptu).
W niedalekiej odległości od katedry znajduje się dawny pałac biskupi z przełomu XV i XVI wieku, znacznie przebudowany po zniszczeniach z 1570 roku i w trakcie późniejszych nowożytnych renowacji. Jego dominującym elementem jest smukła wieża mieszkalna zwieńczona czterema narożnymi bartyzanami. Obecnie pałac funkcjonuje jako hotel.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Cathedrals, London 1997.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Second report and inventory of monuments and constructions in the county of Sutherland, Edinburgh 1911.