Historia
Pierwsze zabudowania obronno – mieszkalne powstać miały w Delgatie już w 1030 roku z inicjatywy earlów Buchan, lecz zostały zniszczone na początku XIV wieku przez króla Roberta I, w trakcie pacyfikacji terenów północno – wschodniej Szkocji, będących oparciem jego politycznego przeciwnika, Johna Comyna, earla Buchan. Po przejęciu lokalnych dóbr od czwartego earla Buchan, Henrego de Beaumont, Robert nadał je swoim własnym zwolennikom, a konkretnie sir Gilbertowi Hay z Erroll, późniejszemu lordowi wielkiemu konstablowi Królestwa Szkocji. Prawdopodobnie odbudował on dawny zamek lub wzniósł bliżej nieznaną nowszą budowlę.
Wieża mieszkalna Delgatie wzniesiona miała zostać między 1570 a 1580 rokiem z fundacji Williama Haya of Dronlaw, choć już w 1549 roku w Delgatie opieczętowany został przywilej, a w 1562 roku na zamku przebywać miała królowa Maria Stuart. Mieszkała więc ona albo w starszej siedzibie, albo prace budowlane nad wieżą rozpoczęto wcześniej i były już wówczas zaawansowane. Niewykluczone także, iż wieża nie została wówczas wzniesiona od podstaw, a jedynie gruntownie przebudowana z zachowaniem części starszej konstrukcji.
Wieża przez cały XVII i większość XVIII stulecia należała do rodu Hay, biorącego czynny udział w burzliwym okresie historii Szkocji. W 1594 roku Francis Hay, dziewiąty earl Erroll, skazany został za zdradę Jakuba VI w związku z udziałem w powstaniu, a w 1650 roku sir William Hay z Delgatie został ścięty wraz z markizem Montrose z powodu prób przywrócenia do tronu Karola II. Sama wieża w 1594 roku oblegana była przez sześć tygodni przez wojska królewskie Jakuba VI, co wymusiło w trakcie późniejszych napraw podparcie części jej ściany zachodniej.
Pomiędzy 1715 a 1745 Hayowie wspierali przegraną stronę w trakcie powstań jakobickich. Pomimo tego ich siedziba w Delgatie najpewniej nie doznała żadnych większych strat i zniszczeń, ucierpiał jedynie majątek rodu, na skutek czego w 1762 roku James Hay, piętnasty earl Erroll, musiał sprzedać Delgatie Peterowi Gardenowi z Troup. Nowy właściciel przebudował wieżę, między innymi powiększając ją o nowożytne skrzydło. Kolejne modernizacje miały miejsce po 1798 roku, kiedy to nowymi właścicielami stała się rodzina Duff. W połowie XX wieku podupadła już budowla powróciła do pierwotnych właścicieli z rodu Hay, którzy przeprowadzili jej renowację.
Architektura
Wieża wzniesiona została przy krawędzi skarpy, opadającej po stronie wschodniej ku rzece Idoch. Zbudowano ją na planie prostokąta wielkości 12,4 x 9,8 metra, o wysokości czterech głównych kondygnacji, rozdzielonych dwoma gzymsami obiegającymi całą budowlę. W koronie muru zwieńczona została wydatnym przedpiersiem opartym na profilowanych konsolach, ponad którymi poprowadzono spiralny fryz, przepruty licznymi rzeźbionymi rzygaczami odprowadzającymi nadmiar wody deszczowej. W narożnikach przedpiersie przechodziło w cylindryczne bartyzany, dostępne z dookolnej galerii obronnej umieszczonej pomiędzy przedpiersiem a murowanym poddaszem.
Oryginalne wejście do wieży prawdopodobnie znajdowało się w ścianie zachodniej, na poziomie przyziemia, skąd dostać się można było do niewielkiej sieni przykrytej sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Sień połączona była z główną komorą przyziemia, pełniącą rolę kuchni. Dostępna z niej była również umieszczona wewnątrz masywnych murów bardzo szeroka spiralna klatka schodowa o średnicy aż 3,5 metra, jedna z najobszerniejszych jakie wzniesiono w późnośredniowiecznej Szkocji, łącząca 97 stopniami wszystkie piętra. Wstawienie tak przestronnych schodów możliwe było wyłącznie dzięki masywnym murom wieży, mającym od 2,4 do prawie aż 5 metrów grubości.
Kuchnia wyposażona była w kominek i przykryta sklepieniem kolebkowym, natomiast główną komnatę na pierwszym piętrze (aulę), zwieńczono rzadko wykorzystywanym w szkockich wieżach mieszkalnych sklepieniem z ośmioma żebrami, podpartymi narożnymi wspornikami i spiętymi centralnym zwornikiem. Ponadto pomieszczenie na pierwszym piętrze wyposażono w kominek z wyrzeźbioną datą 1570, dwie komory w grubości muru po bokach komina z paleniska kuchennego, latrynę i okno w murze południowym. Główne pomieszczenie piętra miało nietypowo kwadratowy rzut i niewielkie rozmiary, jak na komnatę reprezentacyjną, co wynikało z bardzo dużej grubości murów obwodowych, nie zmniejszonej na poziomie piętra. Zarówno w kuchni, jak i w auli, światło bezpośrednio wpadało do pomieszczeń tylko od strony południowej.
Pomiędzy kuchnią a piętrem znajdowało się jeszcze półpiętro z dwoma małymi pomieszczeniami. Kolejne półpiętro funkcjonowało ponad aulą, gdzie małe pomieszczenie w półką ścienną mogło pełnić rolę oratorium, pierwotnie otwartego na salę poniżej. Oratorium przykryte było sklepieniem z żebrami opartymi na wspornikach i spiętymi centralnym zwornikiem z herbem Hayów. Dwie górne kondygnacje wieży porozdzielane zostały płaskimi, drewnianymi stropami, udekorowanymi pod koniec XVI wieku barwnymi polichromiami.
Stan obecny
Obecnie pierwotna wieża mieszkalna jest znacznie powiększona przez nowożytne skrzydła wschodnie i zachodnie. Przekształceniu uległa też duża część jej okien, elewacje otynkowano, a większość wnętrz zmodernizowano (oryginalne polichromowane stropy przetrwały na drugim i trzeci piętrze w komnatach zwanych Tulipanową i Malowaną). Wieża znajduje się dziś pod opieką małej organizacji Delgatie Castle Trust, dzięki czemu otwarta jest dla zwiedzających. Organizowane też w niej są imprezy okolicznościowe.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 2, Edinburgh 1887.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume IV, Aberdeenshire, Angus and Kinkardineshire, Edinburgh 1986.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.